Mưa phùn miền Bắc: kiểu mưa đặc trưng cuối đông đầu xuân
Có những ngày miền Bắc chẳng mưa to, chẳng giông sét, nhưng ra đường mươi phút là tóc ướt lấm tấm, áo khoác ngấm ẩm, kính xe mờ đi. Đó chính là mưa phùn — kiểu mưa hiền lành nhất về lượng nhưng dai dẳng nhất về cảm giác, gần như đã thành "đặc sản" khí hậu của nửa cuối mùa đông và đầu mùa xuân ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ.
Mưa phùn là gì và khác mưa rào ở chỗ nào
Mưa phùn là kiểu mưa gồm vô số hạt nước rất nhỏ, đường kính thường dưới nửa milimet, rơi dày và đều đến mức trông như lơ lửng trong không khí. Vì hạt quá bé nên tốc độ rơi rất chậm, chỉ cần gió nhẹ là hạt bị thổi ngang — ta có cảm giác mưa "bay" chứ không phải mưa "rơi".
So với mưa rào, mưa phùn khác biệt gần như ở mọi mặt:
- Nguồn gốc mây: mưa phùn sinh ra từ mây tầng thấp trải rộng theo chiều ngang, trần mây thấp và xám đều. Mưa rào đến từ mây đối lưu phát triển mạnh theo chiều thẳng đứng.
- Kích thước hạt và cường độ: hạt mưa phùn nhỏ li ti, cường độ rất yếu; hạt mưa rào to, nặng, đập rõ trên mái tôn.
- Thời gian kéo dài: một trận mưa rào thường chỉ vài chục phút rồi tạnh hẳn. Mưa phùn thì lai rai nhiều giờ, có khi suốt ngày, thậm chí cả tuần với những quãng ngớt rồi lại có.
- Lượng mưa đo được: cả ngày mưa phùn nhiều khi chỉ cho vài phần mười đến vài milimet, rất ít so với cảm giác ướt át mà nó gây ra.
- Tầm nhìn: mưa phùn hầu như luôn đi kèm mù hoặc sương mù, tầm nhìn giảm rõ; mưa rào nặng hạt nhưng thường tạnh nhanh.
Nói ngắn gọn: mưa rào là kiểu mưa "mạnh và ngắn", còn mưa phùn là kiểu mưa "yếu nhưng lì".
Cơ chế hình thành: khi gió mùa Đông Bắc yếu gặp không khí ẩm
Đầu mùa đông, các đợt không khí lạnh tràn xuống miền Bắc thường khô, đi thẳng theo đường lục địa, cho trời hanh và nắng. Nhưng càng về cuối mùa, những đợt lạnh này càng yếu đi và có xu hướng lệch về phía đông, đi qua vùng biển trước khi vào đất liền. Trên hành trình đó, khối khí lạnh "biến tính": nó ấm lên ở phần đáy và ngậm thêm rất nhiều hơi nước.
Kết quả là một cấu trúc khí quyển đặc trưng:
- Lớp không khí mát còn sót lại nằm sát mặt đất, bên trên là lớp khí ấm và ẩm hơn từ biển tràn vào, tạo ra hiện tượng nghịch nhiệt tầng thấp.
- Lớp nghịch nhiệt này như một cái "nắp", chặn không khí bên dưới bốc lên cao.
- Hơi ẩm bị nhốt trong tầng mỏng gần mặt đất, độ ẩm tương đối lên tới ngưỡng gần bão hòa, ngưng kết thành mây tầng thấp và sương mù dày.
- Vì thiếu chuyển động thăng, các hạt mây không lớn lên thành giọt mưa to được. Chúng chỉ kết dính chậm rãi cho tới khi vừa đủ nặng để rơi xuống thành mưa phùn.
Thêm vào đó, gió đông hoặc đông nam nhẹ liên tục đưa ẩm từ vịnh Bắc Bộ vào đất liền, "tiếp nhiên liệu" cho lớp mây thấp ấy. Chừng nào cấu hình này còn duy trì, mưa phùn còn kéo dài — đó là lý do có những đợt cả tuần trời không thấy mặt trời.
Người anh em đi kèm: hiện tượng nồm ẩm
Mưa phùn hiếm khi đi một mình. Khi nền nhiệt tăng nhanh sau một đợt lạnh, gió nam và đông nam đưa khối khí ấm ẩm vào trong khi sàn nhà, tường, mặt kính vẫn còn lạnh, hơi nước sẽ ngưng tụ ngay trên các bề mặt đó. Nhà "đổ mồ hôi", sàn gạch men trơn nhẫy, tường loang ẩm. Về bản chất đây là hiện tượng ngưng tụ chứ không phải mưa, nhưng vì xuất hiện trong cùng kiểu hình thời tiết nên thường được gộp chung khi nói về "trời nồm".
Mưa phùn ảnh hưởng đến những gì
- Giao thông: mặt đường ẩm trộn với bụi và dầu tạo lớp màng trơn, phanh gấp rất dễ trượt. Tầm nhìn giảm, kính chắn gió và kính mũ bảo hiểm mờ liên tục. Nên giảm tốc, bật đèn chiếu gần, giữ khoảng cách xa hơn bình thường và lau kính trước khi đi.
- Phơi đồ: quần áo lâu khô, dễ ám mùi ẩm mốc. Nên vắt thật kỹ, phơi thưa ở nơi thoáng gió, dùng quạt hoặc máy sấy, và ủi lại đồ mặc trong ngày.
- Nhà cửa và đồ đạc: nên đóng kín cửa vào những giờ ẩm nhất thay vì mở toang cho "thoáng", vì làm vậy chỉ đưa thêm hơi ẩm vào. Máy hút ẩm, điều hòa chế độ khô, lau sàn bằng khăn khô đều hiệu quả. Thiết bị điện tử và giấy tờ nên cất kèm gói hút ẩm.
- Sức khỏe: độ ẩm cao và thiếu nắng là môi trường lý tưởng cho nấm mốc, mạt bụi và vi khuẩn. Người hen suyễn, viêm mũi dị ứng, viêm khớp thường thấy khó chịu hơn. Thực phẩm cũng nhanh hỏng, nên nấu vừa đủ và bảo quản kín.
- Cây trồng: mưa phùn giữ ẩm cho đất, rất hợp cho giai đoạn gieo cấy và bén rễ hồi xanh của lúa xuân. Mặt trái là: thiếu nắng làm quang hợp kém, cây chậm lớn, còn độ ẩm cao kéo dài lại thuận lợi cho nhiều loại nấm bệnh trên lúa và rau màu. Đây là giai đoạn cần thăm đồng thường xuyên hơn.
Bao giờ thì hết mưa phùn?
Ở miền Bắc, mưa phùn thường bắt đầu rõ nét từ khoảng cuối tháng 1, tập trung nhiều nhất trong tháng 2 và tháng 3, rồi thưa dần và kết thúc trong tháng 4. Mốc thời gian này xê dịch theo từng năm, phụ thuộc vào việc gió mùa Đông Bắc còn hoạt động mạnh đến bao giờ.
Mưa phùn chấm dứt khi cấu hình sinh ra nó bị phá vỡ, thường theo ba hướng:
- Nền nhiệt tăng lên và nắng đủ mạnh để xáo trộn lớp khí sát đất, làm tan lớp nghịch nhiệt tầng thấp.
- Một đợt không khí lạnh khô cuối mùa tràn về, hong khô toàn bộ tầng thấp và mang lại trời quang trong vài ngày.
- Hoàn lưu chuyển dần sang kiểu mùa hè, mưa rào và giông chiều thay thế cho mưa phùn dai dẳng.
Muốn biết sắp có một đợt mưa phùn hay chưa, không cần đợi thấy mưa. Ba dấu hiệu trên bản tin dự báo đã đủ: độ ẩm dự báo ở mức rất cao, chênh lệch nhiệt độ cao nhất và thấp nhất trong ngày rất nhỏ, và hướng gió là đông hoặc đông nam với cường độ nhẹ. Khi cả ba cùng xuất hiện, nhiều khả năng vài ngày tới trời sẽ mù ẩm và mưa nhỏ lai rai.
Cách sống chung dễ chịu nhất là theo dõi ẩm và mây từng ngày để sắp xếp việc giặt giũ, đi lại và chăm cây. Bạn có thể theo dõi diễn biến ẩm ở Hà Nội hay vùng ven biển như Hải Phòng, và xem dự báo thời tiết ngày mai để biết hôm sau nên phơi đồ hay cứ để yên trong máy sấy.