Triều cường là gì? Vì sao Sài Gòn có lúc ngập dù trời không mưa
Không ít người Sài Gòn, Cần Thơ hay Cà Mau từng ngơ ngác đứng nhìn nước tràn qua vỉa hè, tràn vào nhà lúc trời đang nắng ráo, không một hạt mưa. Hiện tượng này không phải "trời làm khó", mà là triều cường – một quy luật tự nhiên gắn với chuyển động của Mặt Trăng, lặp đi lặp lại đều đặn quanh năm. Hiểu đúng về thủy triều và triều cường giúp người dân vùng sông nước chủ động hơn nhiều, thay vì bất ngờ mỗi khi con nước lên.
Vì sao trời nắng mà nước vẫn dâng?
Mưa và triều cường là hai chuyện hoàn toàn khác nhau, dù hậu quả nhìn bên ngoài có thể giống nhau: nước tràn lên đường. Mưa lớn gây ngập vì lượng nước từ trời rơi xuống nhanh hơn khả năng thoát của cống rãnh. Còn triều cường là hiện tượng mực nước sông, kênh rạch và biển dâng cao theo chu kỳ thủy triều, đẩy ngược nước từ hạ nguồn vào các đô thị và vùng đất thấp ven sông. Vào những ngày triều cường đạt đỉnh, chỉ cần mực nước biển và sông dâng cao hơn mặt đường một chút, nước sẽ tự tràn qua cống, qua bờ kênh mà không cần một giọt mưa nào.
Thủy triều là gì, triều cường – triều kém khác nhau ra sao?
Thủy triều là hiện tượng nước biển lên xuống theo chu kỳ do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác động lên Trái Đất. Mặt Trăng ở gần nên có ảnh hưởng lớn nhất, kéo nước biển dâng lên ở nơi gần Mặt Trăng nhất và cả ở phía đối diện, tạo ra hai lần nước lớn, hai lần nước ròng trong khoảng 24 giờ 50 phút (một ngày Mặt Trăng).
Vào ngày trăng non (mùng 1 âm lịch) và trăng tròn (rằm), Mặt Trời và Mặt Trăng gần như thẳng hàng với Trái Đất, lực hút cộng hưởng khiến biên độ triều lớn nhất – đây là những đợt "nước cường" hay triều cường mà người miền Nam quen gọi. Ngược lại, vào các ngày trăng khuyết (mùng 7-8 và 22-23 âm lịch), lực hút của Mặt Trời và Mặt Trăng lệch góc, triệt tiêu bớt lẫn nhau, biên độ triều nhỏ nhất, gọi là triều kém hay nước ròng. Vì vậy, nếu để ý sẽ thấy các đợt ngập do triều cường ở TP.HCM hay Cần Thơ thường rơi đúng vào dịp đầu tháng và giữa tháng âm lịch.
Vì sao miền Nam "ngập vì triều" nhiều hơn?
Việt Nam có hai kiểu chế độ triều chính: nhật triều (mỗi ngày một lần nước lớn, một lần nước ròng, phổ biến ở vịnh Bắc Bộ) và bán nhật triều (mỗi ngày hai lần lên xuống, phổ biến ở khu vực Nam Bộ và Nam Trung Bộ). Vùng biển Nam Bộ, đặc biệt cửa sông Cửu Long và sông Sài Gòn, có biên độ triều khá lớn, có thể lên tới 3-4 mét trong những đợt triều cường mạnh.
Cộng thêm địa hình TP.HCM, Cần Thơ và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long vốn thấp, nhiều nơi chỉ cao hơn mực nước biển trung bình chưa đầy một mét, lại chằng chịt kênh rạch thông với sông lớn, nước triều dễ dàng theo hệ thống kênh rạch tràn sâu vào nội đô. Đó là lý do những con đường ven sông Sài Gòn hay nhiều khu vực ở Cần Thơ, Cà Mau cứ đến hẹn lại ngập mỗi khi triều cường đạt đỉnh, bất kể mùa mưa hay mùa khô.
Khi triều cường "bắt tay" với mưa và lún đất
Triều cường một mình đã đủ gây ngập, nhưng tình huống đáng lo nhất là khi triều cường trùng với một cơn mưa lớn. Lúc đó, nước mưa từ trên đổ xuống không thể thoát ra sông vì mực nước sông đang ở mức cao, thậm chí còn bị nước sông đẩy ngược trở lại. Hai dòng nước cộng hưởng khiến khu vực đô thị ngập sâu và rút chậm hơn nhiều so với chỉ mưa hoặc chỉ triều cường riêng lẻ.
Bên cạnh đó, tình trạng lún đất (do khai thác nước ngầm, xây dựng dày đặc) ở nhiều đô thị vùng thấp khiến nền đất ngày càng gần với mực nước triều hơn, dù chu kỳ triều tự nhiên không đổi. Đây là lý do nhiều người có cảm giác "triều cường ngày càng ngập nặng hơn" qua từng năm.
Cách xem lịch con nước và bản tin triều cường
Người dân vùng sông nước, đặc biệt là các hộ kinh doanh ven sông, người đi ghe xuồng hay làm nghề nuôi trồng thủy sản, nên tập thói quen xem lịch con nước hoặc bản tin dự báo mực nước hằng ngày, thường được các đài khí tượng thủy văn công bố kèm dự báo thời tiết. Bản tin này cho biết mực nước cao nhất trong ngày tại các trạm đo và thời điểm đỉnh triều, thường lệch nhau vài chục phút đến một giờ mỗi ngày.
Một cách đơn giản hơn là nhớ quy luật âm lịch: nước thường lớn mạnh nhất vào khoảng mùng 1, mùng 2 và 15, 16, 17 âm lịch hằng tháng, đặc biệt vào các tháng cuối năm dương lịch (khoảng tháng 9 đến tháng 11) khi triều cường ở Nam Bộ thường đạt đỉnh cao nhất trong năm. Bạn có thể xem dự báo thời tiết và theo dõi diễn biến mực nước cập nhật hằng ngày tại khu vực TP.HCM trên thoitietngaymai.app để chủ động lên kế hoạch di chuyển và sinh hoạt.
Ứng phó với triều cường: những việc nên làm
Với hộ gia đình sống ở vùng trũng ven sông, nên kê cao đồ điện tử, hàng hóa vào những ngày dự báo triều cường cao, chuẩn bị sẵn bao cát hoặc tấm chắn nước ở cửa ra vào. Người đi xe máy nên tránh di chuyển qua các điểm ngập quen thuộc vào đúng khung giờ đỉnh triều, thường rơi vào chiều tối hoặc gần sáng tùy ngày. Người làm nghề sông nước cần lưu ý thời điểm nước ròng để tránh mắc cạn ghe thuyền, và thời điểm nước lớn nếu cần neo đậu an toàn.
Với các gia đình có kế hoạch xây nhà, sửa nhà ở khu vực thấp, nên tham khảo cao trình nền so với mức triều cường đã từng xảy ra ở khu vực, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm "trước giờ ít ngập". Chủ động theo dõi dự báo mực nước mỗi ngày, giống như theo dõi dự báo mưa nắng, là cách đơn giản nhất để không còn bất ngờ mỗi lần con nước lên.
Kết
Triều cường không phải là điều bất thường hay thiên tai đột ngột, mà là quy luật tự nhiên có thể dự đoán được gần như chính xác đến từng ngày, từng giờ. Nắm được lịch con nước cũng quan trọng như nắm được dự báo mưa nắng, đặc biệt với những ai sống ở vùng đất thấp ven sông. Xem thêm dự báo thời tiết mỗi ngày tại thoitietngaymai.app để chủ động hơn trước mọi con nước.