Gió Lào là gì? Vì sao miền Trung nắng nóng khô rát mỗi mùa hè
Cứ đến hẹn lại lên, mỗi năm vào khoảng tháng 4 đến tháng 8, người dân từ Nghệ An, Hà Tĩnh cho tới Quảng Bình, Quảng Trị, Huế lại bước vào những đợt nắng nóng rất riêng: trời trong veo không một gợn mây, gió thổi đều đều suốt ngày nhưng chẳng hề mát, ngược lại còn khô rát như hơi lửa táp vào mặt. Đó chính là gió Lào - hiện tượng thời tiết gắn liền với dải đất miền Trung, khắc nghiệt đến mức đã đi vào cả ca dao, tục ngữ của người dân nơi đây.
Gió Lào là gì, vì sao vừa nóng vừa khô?
Về bản chất, gió Lào là gió mùa Tây Nam bị biến tính khi vượt qua dãy Trường Sơn, hay còn gọi là hiệu ứng phơn (foehn). Khi những khối không khí ẩm từ vịnh Thái Lan và phía Tây di chuyển theo hướng Tây Nam, chúng gặp dãy Trường Sơn chắn ngang và buộc phải bốc lên cao. Càng lên cao, không khí càng lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây rồi trút mưa xuống sườn Tây phía Lào, Campuchia - đó là lý do bên kia dãy núi thường mưa nhiều trong khi bên này lại nắng gắt bất thường.
Sau khi trút gần hết hơi ẩm, khối không khí đã khô tiếp tục vượt qua đỉnh núi rồi tràn xuống sườn Đông thuộc lãnh thổ Việt Nam. Quá trình đi xuống khiến không khí bị nén và nóng lên rất nhanh, trong khi độ ẩm gần như không còn gì để bốc hơi làm mát. Kết quả là gió tràn xuống đồng bằng miền Trung vừa nóng vừa khô, độ ẩm có lúc xuống dưới 30-40%, nhiệt độ dễ dàng vượt ngưỡng 37-40°C, thậm chí cao hơn vào những ngày cao điểm.
Gió Lào thường xuất hiện khi nào, ở vùng nào?
Gió Lào hoạt động rõ nhất ở khu vực Bắc Trung Bộ và một phần Trung Trung Bộ, tập trung nhiều nhất ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế - những nơi nằm ngay sát chân dãy Trường Sơn theo hướng gió đổ xuống. Một số năm, phạm vi ảnh hưởng có thể lan tới Thanh Hóa ở phía Bắc hoặc Đà Nẵng, Quảng Nam ở phía Nam.
Mùa gió Lào thường bắt đầu từ tháng 4, kéo dài đến hết tháng 8, cao điểm rơi vào tháng 6 và tháng 7. Gió không thổi liên tục suốt mùa mà thường đến theo từng đợt, mỗi đợt kéo dài vài ngày đến hơn một tuần, xen kẽ với những ngày dịu hơn hoặc có mưa giông giải nhiệt. Với những ai sống ở khu vực này, việc theo dõi dự báo hằng ngày, chẳng hạn qua trang thời tiết Quảng Bình hay thời tiết Nghệ An, giúp biết trước đợt nắng nóng khô hanh sắp tới còn kéo dài bao lâu để chủ động sắp xếp công việc.
Vì sao gió Lào lại đáng ngại đến vậy?
Cái nóng của gió Lào khác với nắng nóng thông thường ở chỗ độ ẩm quá thấp khiến cơ thể mất nước rất nhanh mà nhiều khi không cảm nhận rõ, bởi mồ hôi bốc hơi gần như ngay lập tức trên da. Người lao động ngoài trời, người già, trẻ nhỏ dễ rơi vào tình trạng mất nước, kiệt sức, thậm chí sốc nhiệt nếu ở ngoài nắng gắt quá lâu mà không bổ sung nước đều đặn.
Không khí khô kèm gió mạnh cũng là điều kiện lý tưởng để lửa bén và lan cực nhanh. Đây là lý do các vụ cháy rừng ở miền Trung thường tập trung đúng vào mùa gió Lào - chỉ một tàn lửa nhỏ từ việc đốt thực bì, đốt rác cũng có thể bùng thành đám cháy lớn trong tích tắc. Bên cạnh đó, gió Lào còn khiến đất đai nứt nẻ, nước bốc hơi nhanh, ao hồ và hồ chứa xuống mực nước thấp, tạo áp lực lớn lên nguồn nước tưới tiêu và sinh hoạt trong những tháng cao điểm.
Nắng nóng khô hanh kéo dài trong những ngày gió Lào còn khiến nhu cầu dùng điện tăng vọt do quạt, điều hòa hoạt động hết công suất, đôi khi dẫn tới quá tải cục bộ ở một số khu vực. Mái tôn, sân bê tông và mặt đường nhựa hấp thụ nhiệt cả ngày rồi tỏa ngược lại vào buổi tối khiến nhà cửa khó hạ nhiệt dù trời đã tối muộn. Vật nuôi, nhất là gia cầm và gia súc nhốt chuồng, cũng dễ bị stress nhiệt nếu chuồng trại không được che chắn, thông gió hợp lý trong những đợt cao điểm.
Nhận biết một đợt gió Lào qua dự báo thời tiết
Trước khi một đợt gió Lào ập đến, bản tin dự báo thường có vài dấu hiệu khá rõ: nhiệt độ dự báo tăng dần qua từng ngày, độ ẩm không khí giảm mạnh xuống mức thấp bất thường, hướng gió chuyển sang Tây hoặc Tây Nam và bầu trời được dự báo quang mây, ít khả năng mưa. Nếu bản tin cùng lúc nhắc đến nhiệt độ cao và độ ẩm thấp trong nhiều ngày liên tiếp, gần như chắc chắn đó là một đợt gió Lào đang hình thành chứ không phải một đợt nắng nóng thông thường.
Ngoài nhiệt độ, nên chú ý thêm chỉ số độ ẩm và cảm giác thực tế ngoài trời, vì gió Lào có thể khiến cơ thể mất nước nhanh hơn nhiều so với những gì con số trên nhiệt kế thể hiện.
Cách ứng phó khi gió Lào tràn về
Với sinh hoạt hằng ngày, nên tránh ra ngoài trời hoặc lao động nặng vào khung giờ nắng gắt nhất, thường từ 11 giờ đến 15 giờ, và chuyển các công việc ngoài trời sang sáng sớm hoặc chiều muộn. Uống nước đều đặn, không đợi đến khi khát mới uống, đồng thời có thể bổ sung thêm chút nước muối khoáng nếu phải ở ngoài trời lâu.
Trong nhà, nên đóng cửa, kéo rèm vào giữa trưa để chặn bớt hơi nóng và bụi khô lùa vào, rồi mở thoáng trở lại vào sáng sớm hoặc tối muộn khi nhiệt độ đã dịu hơn. Với cây trồng, nên tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối, tránh tưới giữa trưa vì nước bốc hơi ngay không kịp ngấm xuống rễ. Đặc biệt, cần tuyệt đối cẩn trọng với lửa: hạn chế đốt thực bì, đốt rác ngoài trời trong những ngày gió Lào hoạt động mạnh, vì chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể gây hậu quả lớn cho cả một cánh rừng.
Nếu bắt buộc phải ra ngoài, nên mặc quần áo sáng màu, thoáng mát, đội mũ rộng vành và thoa kem chống nắng, vì da tiếp xúc trực tiếp với gió khô nóng sẽ mất nước và bỏng rát nhanh hơn bình thường. Với gia đình có người già hoặc trẻ nhỏ, nên thường xuyên hỏi thăm, nhắc nhở uống nước dù họ không chủ động kêu khát, bởi cảm giác khát ở người lớn tuổi thường phản ứng chậm hơn mức cơ thể thực sự cần.
Gió Lào là một phần không thể tách rời của mùa hè miền Trung, nhưng hoàn toàn có thể sống chung một cách chủ động nếu nắm được quy luật của nó. Trước mỗi đợt nắng nóng khô hanh, hãy dành vài phút xem qua dự báo trên thoitietngaymai.app để biết đợt gió Lào sắp tới còn kéo dài bao lâu và chuẩn bị cho phù hợp.