Nghịch nhiệt là gì? Vì sao sáng sớm mùa đông trời mù đặc và không khí ngột ngạt hơn
Vào những sáng mùa đông ở miền Bắc, có khi bạn mở cửa ra và thấy cả con phố chìm trong một lớp sương mù đặc quánh, mùi khói xe, khói bếp như bị "nhốt" ngay trước mũi thay vì tan lên cao. Đến gần trưa, nắng lên, bầu trời bỗng quang đãng hẳn. Đứng sau hiện tượng này là nghịch nhiệt - một cơ chế khí quyển khá phổ biến nhưng ít khi được giải thích trên bản tin thời tiết thường ngày.
Nghịch nhiệt là gì?
Bình thường, càng lên cao không khí càng lạnh - đó là lý do đỉnh núi có tuyết trong khi chân núi vẫn nắng ấm. Không khí nóng ở sát mặt đất nhẹ hơn nên có xu hướng bốc lên, kéo theo bụi, khói và hơi ẩm thoát lên cao rồi phát tán.
Nghịch nhiệt xảy ra khi trật tự này bị đảo ngược: một lớp không khí ấm nằm "đè" lên trên lớp không khí lạnh sát mặt đất, thay vì phía trên lạnh hơn như thường lệ. Lớp không khí ấm phía trên hoạt động như một cái nắp, chặn đứng dòng đối lưu đi lên. Sương mù, khói bụi, hơi ẩm vì thế bị giữ chặt trong lớp không khí lạnh sát mặt đất, không thể thoát lên cao và phát tán như bình thường.
Vì sao nghịch nhiệt hay xảy ra vào sáng sớm mùa đông?
Điều kiện lý tưởng để hình thành nghịch nhiệt là những đêm trời quang, gió lặng - đúng kiểu thời tiết đặc trưng của mùa đông khi có khối không khí lạnh khô tràn về nhưng đã ổn định, không còn gió mạnh. Ban đêm, mặt đất tỏa nhiệt đã hấp thụ ban ngày ngược trở lại bầu trời qua bức xạ. Vì trời không mây nên không có gì cản bức xạ này thoát ra ngoài, mặt đất nguội đi rất nhanh, kéo theo lớp không khí sát mặt đất cũng lạnh nhanh theo. Trong khi đó, lớp không khí ở cao hơn vẫn giữ được nhiệt độ ấm hơn từ trước đó. Kết quả là đến gần sáng, ta có một lớp không khí lạnh mỏng sát đất nằm dưới lớp không khí ấm hơn phía trên - nghịch nhiệt hình thành rõ nhất vào khoảng thời gian trước và ngay sau khi mặt trời mọc.
Khi nắng lên, mặt đất nóng dần, lớp không khí sát đất được hâm nóng và bắt đầu đối lưu trở lại, "phá vỡ" lớp nghịch nhiệt từ dưới lên. Đó là lý do sương mù dày đặc buổi sáng thường tan khá nhanh vào khoảng 9-10 giờ khi nắng đã đủ mạnh.
Vì sao thung lũng và vùng núi cao dễ gặp nghịch nhiệt hơn?
Không khí lạnh đặc hơn nên có xu hướng chảy xuống thấp và tụ lại ở những vùng trũng, giống như nước chảy về chỗ trũng. Đó là lý do các thung lũng và cao nguyên như Đà Lạt, Mộc Châu hay Sa Pa thường có sương mù dày và cái lạnh "sâu" hơn hẳn những khu vực xung quanh vào sáng sớm, dù về độ cao chúng chưa hẳn là nơi lạnh nhất khu vực. Không khí lạnh từ các sườn núi ban đêm chảy xuống đáy thung lũng, trong khi không khí ấm hơn vẫn "lơ lửng" phía trên miệng thung lũng - tạo ra nghịch nhiệt cực kỳ ổn định, có khi kéo dài đến tận trưa.
Đây cũng chính là cơ chế đứng sau hiện tượng "biển mây" mà nhiều người săn ảnh yêu thích: đứng trên đỉnh núi nhìn xuống, ta thấy một lớp mây trắng đặc phủ kín thung lũng phía dưới, còn trên đỉnh thì trời quang, nắng đẹp. Đó chính là ranh giới của lớp nghịch nhiệt.
Nghịch nhiệt ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe và sinh hoạt?
Vấn đề không chỉ nằm ở tầm nhìn hạn chế khi lái xe qua vùng sương mù, mà còn ở chất lượng không khí. Vì lớp nghịch nhiệt chặn đứng luồng đối lưu, mọi thứ thải ra ở tầng thấp - khói xe máy, khí thải công nghiệp, khói đốt rơm rạ ở ngoại thành - đều bị "giữ lại" và cô đặc dần trong lớp không khí sát mặt đất suốt nhiều giờ, thay vì loãng ra như những ngày thời tiết thông thoáng. Đó là lý do nhiều đô thị ở miền Bắc thường ghi nhận chỉ số bụi mịn tăng vọt vào sáng sớm mùa đông, đặc biệt những hôm trời lặng gió, rồi giảm dần khi nắng lên.
Với người có bệnh hô hấp, tim mạch hoặc trẻ nhỏ, hít thở không khí đậm đặc bụi mịn và khí thải vào đúng khung giờ này có thể gây khó chịu, ho, tức ngực nhiều hơn bình thường. Người tập thể dục ngoài trời buổi sáng sớm - vốn là thói quen phổ biến - vô tình lại là nhóm hít phải không khí ô nhiễm nhất trong ngày nếu hôm đó có nghịch nhiệt.
Nhận biết và ứng phó với ngày có nghịch nhiệt
Dấu hiệu khá dễ nhận ra: đêm trước trời quang, lặng gió, sáng ra sương mù hoặc màn sương mờ đục dày đặc, khói từ ống xả xe hay khói bếp không bốc thẳng lên mà là là sát mặt đất, tầm nhìn giảm rõ rệt so với ngày thường. Nếu bạn sống ở khu vực hay lặp lại kiểu thời tiết này, vài thói quen nhỏ có thể giúp ích:
- Nếu tập thể dục ngoài trời, cân nhắc lùi lại sau khi nắng lên và sương mù đã tan, thay vì ra đường lúc tờ mờ sáng.
- Theo dõi chỉ số chất lượng không khí trên ứng dụng thời tiết trước khi quyết định các hoạt động ngoài trời cho trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền hô hấp.
- Lái xe qua khu vực nhiều sương mù nên giảm tốc, bật đèn sương mù hoặc đèn chiếu gần, giữ khoảng cách an toàn vì tầm nhìn có thể chỉ còn vài chục mét.
- Hạn chế đốt rơm rạ, rác thải ngoài trời vào những hôm lặng gió, quang mây - đúng điều kiện khiến khói bị giữ lại thay vì phát tán, gây ô nhiễm cục bộ nặng cho cả khu vực xung quanh.
- Với nhà ở gần thung lũng, khu vực trũng hay ven sông, nên đóng cửa sổ vào sáng sớm khi sương dày và chỉ mở thông gió sau khi trời quang.
Nghịch nhiệt là hiện tượng khí quyển hoàn toàn tự nhiên, không phải điều gì bất thường hay đáng lo ngại về mặt thời tiết. Nhưng hiểu đúng cơ chế của nó giúp bạn chọn đúng thời điểm ra đường, tập luyện hay đưa trẻ nhỏ đi học, thay vì vô tình đối mặt với không khí kém nhất trong ngày mà không hay biết. Bạn có thể theo dõi diễn biến sương mù, nhiệt độ và chất lượng không khí theo từng khung giờ tại thoitietngaymai.app hoặc xem chi tiết thời tiết tại Hà Nội mỗi sáng trước khi ra khỏi nhà.