Vì sao các app thời tiết dự báo khác nhau cho cùng một ngày, một nơi?
Sáng mở điện thoại, app A báo nắng cả ngày, app B cảnh báo mưa rào buổi chiều, app C thì ghi "nhiều mây, có mưa rải rác". Cùng một thành phố, cùng một ngày, nhưng ba kết quả khác nhau khiến không ít người phân vân không biết có nên mang ô hay phơi đồ. Sự khác biệt này không phải vì app nào "đoán bừa", mà đến từ cách mỗi hệ thống xử lý dữ liệu khí quyển theo một hướng khác nhau.
Mỗi app dùng một "bộ não" mô hình khác nhau
Dự báo thời tiết hiện đại không phải do con người ngồi đoán, mà do các siêu máy tính giải hàng loạt phương trình vật lý mô tả chuyển động của khí quyển. Trên thế giới có nhiều trung tâm chạy các mô hình khác nhau, mỗi mô hình có cách chia lưới, xử lý mây, hơi ẩm và địa hình theo một thuật toán riêng. Có mô hình thiên về độ phủ toàn cầu, có mô hình tối ưu cho khu vực nhỏ hơn. Vì xuất phát điểm và công thức tính khác nhau, cùng một khối không khí ẩm đi qua Việt Nam có thể được hai mô hình "đọc" ra hai kịch bản mưa khác nhau, dù chênh lệch ban đầu chỉ là vài phần trăm độ ẩm hay vài mét độ cao. Ứng dụng thời tiết trên điện thoại thường chỉ lấy dữ liệu từ một hoặc vài mô hình trong số đó, nên kết quả hiển thị ra tự nhiên sẽ không giống nhau.
Địa hình càng phức tạp, sai số giữa các app càng lớn
Các mô hình toàn cầu chia khí quyển thành những ô lưới rộng, có khi mỗi ô lưới đại diện cho một vùng rộng vài chục ki-lô-mét. Với đồng bằng bằng phẳng, cách chia này không gây sai lệch quá lớn. Nhưng ở vùng núi cao, nơi độ cao thay đổi liên tục trong phạm vi vài ki-lô-mét, một ô lưới có thể "trộn lẫn" cả đỉnh núi lẫn thung lũng, khiến nhiệt độ và lượng mưa dự báo lệch khá xa so với thực tế tại một điểm cụ thể. Đây là lý do các khu vực như vùng cao Lào Cai thường thấy dự báo giữa các app chênh lệch rõ hơn so với khu vực đồng bằng. App nào dùng mô hình có độ phân giải lưới mịn hơn, tính riêng cho địa hình Việt Nam, thường sẽ bám sát thực tế địa phương tốt hơn so với app chỉ lấy thẳng số liệu mô hình toàn cầu thô.
Mưa dông mùa hè: cái khó mà mô hình nào cũng gặp
Vào mùa mưa, phần lớn những trận mưa gây khó chịu nhất lại là mưa dông cục bộ, hình thành và tan trong vài chục phút, chỉ trút nước xuống một khu vực hẹp vài ki-lô-mét vuông. Trong khi đó, các mô hình dự báo hoạt động tốt nhất với những hệ thống thời tiết quy mô lớn như front lạnh, dải hội tụ nhiệt đới hay hoàn lưu bão, những thứ di chuyển chậm và có phạm vi ảnh hưởng rộng, dễ theo dõi hơn nhiều. Với một ổ mây dông bốc lên đột ngột giữa trưa hè, mô hình chỉ có thể ước tính khả năng xảy ra mưa dông trong khu vực rộng, chứ khó chỉ ra chính xác con phố nào sẽ ướt, con phố nào vẫn nắng. Đây là lý do dù dùng cùng một nguồn dữ liệu gốc, hai app vẫn có thể đưa ra hai bản đồ mưa khác nhau cho cùng một buổi chiều, đơn giản vì mỗi bên xử lý phần "không chắc chắn" này theo một cách riêng.
Dữ liệu được cập nhật vào những khung giờ không giống nhau
Các mô hình không chạy liên tục mà chạy theo chu kỳ cố định, thường cách nhau vài giờ một lần trong ngày. Sau mỗi lần chạy, mô hình cần thêm thời gian để xử lý và truyền dữ liệu ra các hệ thống bên ngoài trước khi ứng dụng có thể hiển thị. Nếu hai app lấy dữ liệu từ hai lần chạy mô hình khác nhau, một app đang hiển thị kết quả mới cập nhật trong khi app kia vẫn dùng dữ liệu của vài giờ trước, thì hai bản dự báo sẽ "lệch pha" nhau dù cùng nói về cùng một thời điểm trong ngày. Càng gần thời điểm thực tế, độ lệch pha kiểu này càng dễ được thu hẹp lại, vì mô hình liên tục cập nhật theo dữ liệu quan trắc mới nhất.
Có app hiệu chỉnh theo trạm địa phương, có app thì không
Một số hệ thống dự báo không chỉ dùng thẳng số liệu mô hình mà còn đối chiếu, hiệu chỉnh thêm bằng dữ liệu từ các trạm quan trắc mặt đất và vệ tinh khu vực. Bước hiệu chỉnh này giúp con số nhiệt độ, lượng mưa hiển thị sát hơn với những gì người dùng cảm nhận ngoài trời, thay vì chỉ là kết quả thô từ mô hình toàn cầu. Đây cũng là lý do vì sao khi xem dự báo trên trang thời tiết theo từng tỉnh thành, bạn nên ưu tiên những nguồn có cập nhật liên tục và bám theo dữ liệu quan trắc thực tế, thay vì chỉ nhìn vào một con số cố định cho cả ngày.
Vậy nên đọc dự báo thế nào cho thông minh?
Thay vì cố tìm ra "app nào đúng nhất", cách tiếp cận thực tế hơn là nhìn vào xu hướng chung thay vì tin tuyệt đối vào một con số duy nhất. Nếu nhiều nguồn cùng báo khả năng mưa cao vào buổi chiều, dù con số phần trăm có chênh nhau, bạn vẫn nên chuẩn bị áo mưa. Dự báo cho hôm nay và ngày mai thường đáng tin hơn nhiều so với dự báo cho năm, sáu ngày sau, vì mô hình càng gần thời điểm hiện tại càng có ít thời gian để sai số tích lũy. Với những chuyến đi quan trọng như lên vùng núi, ra đảo hay đi làm ngoài trời cả ngày, nên xem lại dự báo vào buổi sáng sớm ngày đi thay vì chỉ tin vào dự báo xem từ vài hôm trước, vì lúc đó số liệu đã được cập nhật sát nhất với tình hình thực tế.
Hiểu được vì sao các app thời tiết có thể "lệch nhau" không khiến dự báo trở nên vô dụng, mà ngược lại giúp bạn đọc chúng một cách tỉnh táo hơn: xem nhiều nguồn, chú ý xu hướng thay vì con số tuyệt đối, và tin vào dự báo gần thời điểm hơn là dự báo xa. Bạn có thể theo dõi diễn biến thời tiết cập nhật hằng ngày cho khu vực của mình tại thoitietngaymai.app để chủ động hơn trong sinh hoạt và công việc mỗi ngày.