Xâm nhập mặn mùa khô ở miền Tây: vì sao nước sông hóa mặn?
Cứ đến hẹn lại lên, khoảng tháng 1 đến tháng 5 hằng năm, nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ lại đối mặt với cảnh nước sông bỗng dưng mặn chát, không thể dùng để tưới tiêu hay sinh hoạt. Đây không phải là sự cố bất thường mà là một quy luật thời tiết - thủy văn lặp lại mỗi mùa khô, chỉ khác nhau ở mức độ nặng nhẹ giữa các năm. Hiểu đúng vì sao xâm nhập mặn xảy ra sẽ giúp người dân và nhà nông chủ động ứng phó thay vì bị động chạy theo từng đợt mặn lên bất ngờ.
Xâm nhập mặn là gì?
Xâm nhập mặn là hiện tượng nước mặn từ biển theo thủy triều đi ngược vào các cửa sông, kênh rạch, lấn sâu vào đất liền. Ở đồng bằng sông Cửu Long, hệ thống sông ngòi chằng chịt cùng địa hình thấp, bằng phẳng khiến nước mặn có thể theo dòng chảy tiến sâu hàng chục, thậm chí cả trăm ki-lô-mét vào nội đồng trong những năm mặn gay gắt.
Bình thường, dòng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về với lưu lượng đủ lớn sẽ đẩy lùi nước mặn ra phía biển, giữ cho vùng cửa sông và nội đồng luôn ngọt. Nhưng khi lượng nước ngọt từ thượng nguồn suy giảm, "hàng rào" tự nhiên này yếu đi, nước mặn theo thủy triều lấn sâu hơn vào các nhánh sông, kênh rạch nội đồng. Độ mặn được đo bằng đơn vị phần nghìn (‰); nước sinh hoạt và tưới tiêu thường chỉ an toàn khi độ mặn dưới khoảng 1-2‰, trong khi nhiều đợt mặn gay gắt có thể đẩy con số này lên gấp nhiều lần ở gần cửa sông.
Vì sao mùa khô là thời điểm mặn xâm nhập mạnh nhất?
Mùa khô ở Nam Bộ thường kéo dài từ khoảng tháng 12 đến tháng 4-5, trùng với giai đoạn mưa gần như vắng bóng trên toàn lưu vực. Khi mưa ít, mực nước trên các nhánh sông chính xuống thấp, lưu lượng nước ngọt đổ về hạ nguồn giảm mạnh so với mùa mưa. Trong khi đó, thủy triều biển Đông và biển Tây vẫn hoạt động đều đặn theo chu kỳ, đẩy nước mặn tiến sâu vào đất liền mỗi khi triều cường.
Mức độ xâm nhập mặn từng năm còn phụ thuộc vào lượng mưa tích lũy của cả mùa mưa năm trước và dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông. Những năm mưa ít, mùa khô kéo dài hoặc trùng vào giai đoạn El Niño, dòng chảy về đồng bằng thường thấp hơn trung bình nhiều năm, khiến ranh mặn lấn sâu hơn và duy trì lâu hơn. Ngược lại, những năm mưa nhiều, dòng chảy dồi dào, mặn thường đến muộn hơn và rút nhanh hơn. Đỉnh điểm xâm nhập mặn ở nhiều nơi thường rơi vào khoảng tháng 2 đến tháng 4, đúng lúc nhiều loại cây trồng đang cần nước tưới nhất.
Xâm nhập mặn ảnh hưởng thế nào đến đời sống và sản xuất?
Ảnh hưởng rõ nhất là với nông nghiệp. Lúa, cây ăn trái và rau màu ở các vùng ven sông vốn quen với nước ngọt sẽ còi cọc, cháy lá, thậm chí chết nếu bị tưới nhầm nước có độ mặn vượt ngưỡng chịu đựng. Một số loại cây ăn trái lâu năm như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt đặc biệt nhạy cảm - chỉ một lần tưới nước mặn cũng có thể khiến cây suy yếu kéo dài nhiều mùa vụ sau đó.
Bên cạnh sản xuất, mặn xâm nhập còn ảnh hưởng trực tiếp đến nước sinh hoạt. Nhiều khu vực nông thôn miền Tây phụ thuộc vào nước sông, nước kênh hoặc nước ngầm tầng nông; khi nguồn nước mặt bị nhiễm mặn, các nhà máy nước phải tạm ngưng lấy nước hoặc pha trộn, còn người dân ở vùng sâu, vùng xa có thể phải mua nước ngọt với giá cao hơn ngày thường. Hoạt động nuôi trồng thủy sản nước ngọt cũng bị xáo trộn vì độ mặn thay đổi đột ngột ảnh hưởng đến sức khỏe của cá, tôm nước ngọt.
Theo dõi và nhận biết mặn xâm nhập bằng cách nào?
Vì mặn lên xuống theo thủy triều nên mức độ xâm nhập không cố định trong ngày mà dao động theo từng con nước. Đơn giản nhất, người dân vùng ảnh hưởng nên chú ý các bản tin dự báo, cảnh báo xâm nhập mặn được cập nhật thường xuyên trong mùa khô, thường nêu rõ ranh mặn dự kiến tại từng cửa sông và mốc thời gian triều cường trong tháng.
Ở cấp hộ gia đình và nhà vườn, có thể dùng bút đo độ mặn cầm tay - một thiết bị nhỏ, giá không cao, giúp kiểm tra nhanh nước trước khi bơm tưới hoặc trữ vào ao, mương. Đây là cách chủ động nhất để tránh tưới nhầm nước mặn, thay vì chỉ dựa vào cảm quan vì nước nhiễm mặn nhẹ nhìn bằng mắt thường khó phân biệt với nước ngọt. Người dân các tỉnh đầu nguồn và hạ nguồn sông Cửu Long cũng có thể theo dõi thêm diễn biến thời tiết, lượng mưa theo khu vực tại dự báo thời tiết để ước lượng xu hướng mùa khô năm đó kéo dài hay kết thúc sớm.
Hộ gia đình và nhà nông nên ứng phó ra sao?
Chủ động trữ nước ngọt trước khi mặn lên là biện pháp quan trọng nhất. Với hộ gia đình, có thể trữ nước trong bể, lu, túi nhựa chứa nước ngay từ đầu mùa khô, tranh thủ những đợt nước ngọt xen giữa các con nước mặn để bổ sung. Với nhà vườn, việc đắp đập tạm, đóng cống đúng thời điểm triều cường và trữ nước ngọt trong mương vườn trước khi mặn tới giúp giảm đáng kể thiệt hại.
Khi tưới cây trong mùa khô, nên kiểm tra độ mặn của nước trước mỗi lần bơm, ưu tiên tưới tiết kiệm, tưới nhỏ giọt hoặc tưới vào sáng sớm, chiều mát để giảm lượng nước cần dùng. Ở những vùng thường xuyên bị ảnh hưởng nặng, nhiều nhà vườn đã chuyển đổi sang các giống cây chịu mặn tốt hơn hoặc điều chỉnh lịch mùa vụ để né giai đoạn mặn đỉnh điểm. Với nước sinh hoạt, ưu tiên dùng nước dự trữ cho ăn uống, nấu nướng; nước có độ mặn nhẹ vẫn có thể tận dụng cho việc giặt giũ, vệ sinh ngoài trời để đỡ lãng phí nguồn nước ngọt quý giá.
Xâm nhập mặn là quy luật lặp lại mỗi năm chứ không phải điều bất ngờ, nên phần lớn thiệt hại hoàn toàn có thể giảm thiểu nếu chuẩn bị sớm và theo dõi sát diễn biến từng mùa khô. Đừng đợi đến khi nước đầu vòi có vị mặn mới bắt đầu tìm cách trữ nước - hãy lên kế hoạch từ trước mùa khô và cập nhật dự báo thời tiết thường xuyên tại thoitietngaymai.app để chủ động hơn cho gia đình và vườn cây của mình.