Áp suất khí quyển: chỉ số ít ai để ý nhưng quyết định thời tiết
Khi mở ứng dụng thời tiết, phần lớn chúng ta chỉ liếc nhiệt độ với khả năng mưa rồi tắt máy. Ngay bên dưới thường có một dòng số rất khiêm tốn: 1008 hPa, 1015 hPa. Ít ai để ý, nhưng chính con số đó mới là bàn tay điều khiển gió thổi theo hướng nào, mây tụ ở đâu và vì sao trời đang yên bỗng dưng trở chứng.
Áp suất khí quyển là gì, vì sao mốc 1013 hPa lại quan trọng
Bầu khí quyển tuy nhẹ nhưng dày hàng chục ki-lô-mét, và toàn bộ cột không khí phía trên luôn đè xuống mọi vật. Trên mỗi mét vuông mặt đất ngang mực nước biển, cột không khí ấy nặng khoảng 10 tấn. Chúng ta không thấy nặng vì áp suất bên trong cơ thể đã cân bằng với áp suất bên ngoài.
Đơn vị thường dùng là hectopascal (hPa), trùng khít với milibar quen thuộc trước đây: 1 hPa = 1 mb. Mốc chuẩn ở mực nước biển là 1013,25 hPa. Trên thực tế, giá trị thường dao động trong khoảng 990–1030 hPa; áp cao mùa đông mạnh có thể vượt 1030 hPa, còn vùng tâm bão mạnh thì xuống thấp hơn 950 hPa.
Một điểm rất dễ nhầm: áp suất giảm nhanh theo độ cao, gần mặt đất cứ lên chừng 8 mét là mất khoảng 1 hPa. Vì vậy bản tin luôn quy đổi về mực nước biển, để một trạm ở đồng bằng và một trạm trên núi có thể so sánh với nhau. Nếu điện thoại báo 950 hPa khi bạn đang đứng ở vùng cao, đó chỉ là áp suất tại chỗ chứ không phải dấu hiệu bão.
Áp cao và áp thấp: hai nhân vật chính của mọi bản tin
Hãy hình dung khí quyển như một tấm chăn không phẳng: chỗ dày lên là áp cao, chỗ trũng xuống là áp thấp. Không khí luôn chảy từ nơi áp cao sang nơi áp thấp, và chính dòng chảy đó là gió.
- Áp cao: không khí giáng xuống, bị nén lại và ấm lên nên mây khó hình thành. Trời thường quang, ít mưa. Mùa đông, áp cao lục địa tràn xuống mang theo gió mùa đông bắc, trời hanh khô và rét; mùa hè, áp cao cận nhiệt lấn về phía tây gây nắng nóng kéo dài.
- Áp thấp: không khí hội tụ rồi bốc lên, lạnh đi, hơi nước ngưng kết thành mây và mưa. Rãnh áp thấp, vùng áp thấp, áp thấp nhiệt đới và bão thực chất nằm trên cùng một thang mạnh yếu.
- Khoảng cách giữa các đường đẳng áp trên bản đồ nói lên sức gió: các đường vẽ càng sát nhau thì chênh lệch áp suất trên mỗi đơn vị khoảng cách càng lớn, gió càng mạnh.
Do Trái Đất tự quay, gió không lao thẳng vào tâm áp thấp mà bị lệch hướng. Ở Bắc bán cầu, gió xoáy ngược chiều kim đồng hồ quanh vùng áp thấp và thuận chiều kim đồng hồ quanh vùng áp cao. Đó là lý do ảnh mây vệ tinh của một cơn bão luôn có hình xoắn ốc rất đặc trưng.
Vì sao áp suất tụt nhanh là tín hiệu xấu
Điều quan trọng không nằm ở con số tuyệt đối mà ở xu hướng thay đổi. Một nơi giữ mức 1005 hPa suốt tuần vẫn có thể nắng đẹp; nhưng nếu áp suất rơi từ 1012 xuống 1004 chỉ trong nửa ngày thì gần như chắc chắn có một hệ thống thời tiết đang tiến tới.
Vài quy tắc kinh nghiệm dễ nhớ:
- Giảm 1–2 hPa trong 3 giờ: đáng chú ý, mây nhiều dần, gió mạnh lên.
- Giảm hơn 3 hPa trong 3 giờ: hệ thống mạnh và di chuyển nhanh, nên chủ động phương án.
- Tăng đều và chậm: thời tiết đang tốt lên, mây tan, gió lặng dần.
- Tăng vọt 5–10 hPa trong một ngày vào mùa đông ở miền Bắc: thường là dấu hiệu không khí lạnh vừa tràn về, nhiệt độ sẽ hạ theo ngay sau đó.
Có một chi tiết ít người biết: áp suất còn dao động theo nhịp ngày đêm với biên độ chừng 1–3 hPa, rõ nhất ở vùng nhiệt đới như Việt Nam. Nhịp này thường đạt đỉnh quanh 10 giờ và 22 giờ, xuống thấp quanh 4 giờ và 16 giờ. Vì vậy một nhịp giảm nhẹ vào đầu giờ chiều là chuyện bình thường; chỉ khi mức giảm vượt hẳn dao động quen thuộc đó mới thật sự đáng lo.
Với bão, áp suất hạ chậm khi rìa hoàn lưu tới, rồi lao dốc lúc tâm bão áp sát. Nếu đang trong vùng ảnh hưởng mà thấy trời bỗng lặng gió và áp suất chạm đáy, rất có thể bạn đang ở trong mắt bão: gió sẽ quay lại từ hướng ngược lại chỉ sau ít phút đến vài chục phút, và đó là lúc nguy hiểm nhất, tuyệt đối không nên ra ngoài. Cư dân ven biển như Quảng Ninh hay các tỉnh miền Trung nên theo dõi áp suất song song với bản tin gió.
Đau khớp, đau đầu khi trở trời: có cơ sở không?
Câu trả lời là có cơ sở, nhưng đừng thổi phồng. Khi áp suất bên ngoài giảm, lực ép lên các mô mềm quanh khớp cũng giảm theo, mô có thể nở ra rất nhẹ và chèn vào những đầu mút thần kinh vốn đã nhạy cảm ở người thoái hóa khớp hoặc viêm khớp. Với chứng đau nửa đầu, nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa các đợt áp suất tụt nhanh và tần suất cơn đau, có thể liên quan tới thay đổi ở mạch máu và các xoang.
Tuy vậy cũng cần công bằng: kết quả nghiên cứu không đồng nhất và mức ảnh hưởng trung bình trên cả cộng đồng khá nhỏ. Trở trời hiếm khi chỉ là chuyện áp suất: nhiệt độ hạ, độ ẩm tăng, trời âm u khiến ta lười vận động và ngủ kém hơn.
Nếu bạn thuộc nhóm nhạy cảm, vài việc đơn giản sẽ có ích: ghi vài dòng nhật ký xem cơn đau có trùng với đợt áp suất giảm hay không, giữ ấm và xoa bóp khớp trước khi trời chuyển, ngủ đúng giờ và dời việc nặng sang ngày thời tiết ổn định hơn.
Cách xem áp suất trên bản tin dự báo
- Mở phần chi tiết của một ngày và tìm dòng có đơn vị hPa. Con số này đã quy về mực nước biển.
- Đừng đọc một con số đơn lẻ. Hãy nhìn cả chuỗi 24–48 giờ rồi tự hỏi: đang lên, đang xuống hay đi ngang?
- Ghép áp suất với gió và độ ẩm. Áp suất giảm, gió mạnh dần, độ ẩm tăng là bộ ba báo mưa khá tin cậy.
- Trên bản đồ synop, chữ H (hoặc C) là tâm áp cao, chữ L (hoặc T) là tâm áp thấp, còn các vòng khép kín chính là đường đẳng áp.
- So sánh giữa các vùng cũng rất thú vị: tra cứu theo tỉnh thành sẽ thấy chênh lệch áp suất giữa miền Bắc và Nam Bộ rõ nhất vào mùa đông.
Áp suất không phải con số bạn cần nhìn mỗi ngày như nhiệt độ, nhưng biết đọc xu hướng của nó là bạn đã đi trước bản tin một bước. Lần tới, trước khi lên kế hoạch ra biển hay phơi nông sản, hãy xem dự báo thời tiết ngày mai và liếc thêm dòng hPa: nó sẽ nói cho bạn nhiều điều mà nhiệt độ không nói.