Các loại mây và cách đọc trời đoán thời tiết
Bầu trời là một màn hình dữ liệu miễn phí
Rất lâu trước khi có vệ tinh, người đi biển và người làm ruộng chỉ có một công cụ dự báo: ngước lên nhìn. Cách "đọc trời" ấy không hề mê tín. Mây chính là phần khí quyển được hiện hình: ở đâu có mây, ở đó có khối không khí ẩm bị đẩy lên cao, lạnh đi và hơi nước ngưng tụ. Hình dạng và tốc độ biến đổi của mây vì thế kể lại khá trung thực chuyện đang diễn ra trên đầu chúng ta.
Ba tầng mây, ba "tính cách"
Khí tượng học phân loại mây theo độ cao chân mây. Ở vùng nhiệt đới ẩm như Việt Nam, có thể hình dung thành ba nhóm:
- Mây tầng thấp (dưới khoảng 2 km): mây tích bồng bềnh như bông gòn, mây tầng xám phẳng kín trời, mây tầng tích xếp mảng. Đây là tầng gây mưa phùn, sương mù và cảm giác oi bức.
- Mây tầng trung (khoảng 2–6 km): mây trung tích như đàn cừu nhỏ, mây trung tầng như tấm kính mờ khiến mặt trời chỉ còn là đốm sáng nhòe. Đây thường là khúc dạo đầu của mưa diện rộng.
- Mây tầng cao (trên khoảng 6 km): mây ti mảnh như lông chim, mây ti tầng mỏng tạo quầng sáng quanh mặt trăng. Chúng làm bằng tinh thể băng, gần như không cho mưa, nhưng là tín hiệu báo trước đáng giá.
Ngoài ba tầng đó còn một loại phát triển thẳng đứng, xuyên qua cả ba: mây vũ tích.
Mây vũ tích: nhân vật chính của mùa dông
Mây vũ tích bắt đầu từ một đám mây tích hiền lành. Khi mặt đất bị nung đủ nóng và khí quyển bất ổn định, dòng thăng đẩy đám mây cao vượt hẳn bề ngang, đỉnh sần sùi như bông cải. Đó là lúc cần cảnh giác. Khi đỉnh mây tòe ngang thành hình cái đe, cơn dông đã trưởng thành: mưa rào, sấm sét, gió giật mạnh, đôi khi có mưa đá.
Vài dấu hiệu nhận biết bằng mắt thường:
- Chân mây tối sẫm và hạ thấp, ranh giới mây trở nên sắc nét.
- Một luồng gió mát đột ngột thổi tới khi trời còn nắng: đó là gió trước dông, mưa thường tới sau vài phút đến vài chục phút.
- Đếm giây từ lúc thấy chớp tới khi nghe sấm, khoảng ba giây tương ứng một ki lô mét. Dưới ba mươi giây nghĩa là sét đã trong bán kính chừng mười ki lô mét, nên vào nhà kiên cố.
Mây ti: bức thư gửi trước 12–24 giờ
Nếu mây vũ tích nói chuyện của vài chục phút tới thì mây ti nói chuyện của ngày mai. Trình tự kinh điển rất đáng để ý: trời trong, rồi vệt mây ti mảnh xuất hiện từ một phía chân trời, dày dần thành mây ti tầng phủ mờ cả bầu trời, có quầng quanh mặt trăng, sau đó hạ xuống thành mây trung tầng, cuối cùng là lớp mây xám dày cho mưa đều và kéo dài.
Trình tự dày dần rồi hạ dần ấy cho thấy một hệ thống diện rộng đang tiến tới: front lạnh, rãnh áp thấp, hoặc rìa xa của một xoáy thuận nhiệt đới còn cách hàng trăm ki lô mét. Mấu chốt không phải có mây ti hay không, mà là nó có dày lên theo giờ hay không.
Ráng mỡ gà, chuồn chuồn bay thấp: đúng tới đâu?
Tục ngữ thời tiết của người Việt không hoang đường, nhưng cũng không phải quy luật vật lý.
- "Ráng mỡ gà, ai có nhà phải chống". Lúc mặt trời gần chân trời, ánh sáng đi qua lớp khí quyển rất dày, bước sóng ngắn bị tán xạ hết, chỉ còn đỏ cam vàng hắt lên nền mây. Nếu nền ấy là lớp mây ti dày đang lan tới, cả bầu trời vàng óng như mỡ gà, mà mây ti dày lan xa như vậy thường là rìa của một hệ thống mạnh.
- "Chuồn chuồn bay thấp thì mưa". Trước mưa, độ ẩm tăng và áp suất giảm. Côn trùng cánh mỏng bay khó hơn nên sà thấp, chuồn chuồn săn mồi hạ độ cao theo; gió trước dông càng dồn chúng xuống sát mặt đất. Cơ chế hợp lý, nhưng chỉ báo trước vài chục phút.
- Kiến tha trứng lên cao, mối bay quanh bóng đèn cũng cùng gốc: phản ứng với độ ẩm và áp suất thay đổi.
Điểm chung là tục ngữ mã hóa thống kê địa phương tích lũy qua nhiều đời cho một vùng cụ thể. Đem câu của đồng bằng Bắc Bộ áp thẳng cho Tây Nguyên hay ven biển miền Trung thì tỉ lệ đúng giảm rõ rệt.
Đọc trời theo từng vùng
- Nam Bộ và Tây Nguyên mùa mưa: sáng nắng, mây tích lớn dần từ trưa, vũ tích nở đầu giờ chiều rồi tan sau hoàng hôn.
- Bắc Bộ mùa đông: mây tầng thấp xám kín trời, mưa phùn, tầm nhìn giảm, kéo dài nhiều ngày mà hình dạng mây gần như không đổi.
- Cao nguyên và vùng núi: mây thành hình ngay trên sườn đón gió, một sườn mưa còn sườn kia hửng nắng, nên tra dự báo theo tỉnh đáng tin hơn nhìn trời từ một điểm.
Nhìn mây dừng lại ở đâu
Quan sát bằng mắt có giới hạn cứng. Bạn chỉ thấy mặt dưới của lớp mây thấp nhất, mọi thứ phía trên bị che khuất. Tầm nhìn ngang vài chục ki lô mét nên thời gian đề phòng ngắn. Quan trọng hơn, mắt không định lượng được: không biết mưa sẽ là 5 mm hay 60 mm, gió giật cấp mấy. Ban đêm thì gần như mù.
Dự báo số trị làm đúng phần mắt người không làm được: giải các phương trình động lực khí quyển trên lưới ba chiều, đồng hóa dữ liệu vệ tinh, radar, bóng thám không và trạm mặt đất, rồi chạy nhiều kịch bản để ước lượng xác suất. Nhờ đó có con số cho một đến bảy ngày tới thay vì cảm nhận cho vài chục phút. Điểm yếu là ô lưới còn thô so với một ổ dông rộng vài ki lô mét, nên thời điểm chính xác của cơn dông chiều nay vẫn khó.
Cách khôn ngoan nhất là kết hợp: xem dự báo theo giờ và theo tuần để lên kế hoạch, còn ngước nhìn mây để quyết định trong một đến hai giờ trước mắt.
Bảng tra nhanh khi ngước nhìn trời
- Mây tích nhỏ, đáy phẳng, xen kẽ trời xanh: ổn định trong vài giờ tới.
- Mây tích cao vượt bề ngang, đỉnh sần như bông cải: nhiều khả năng có dông sau 30–90 phút.
- Đỉnh mây tòe hình đe, chân mây đen, gió mát đột ngột: dông đã rất gần, tìm chỗ trú ngay.
- Mây ti dày dần rồi hạ thấp, có quầng quanh mặt trăng: mưa diện rộng có thể tới sau 12–24 giờ.
- Mây tầng xám kín, không rõ ranh giới: mưa nhỏ dai dẳng, dễ ướt cả ngày.
Tập nhìn trời mỗi ngày vài phút, bạn sẽ đoán trúng nhiều hơn hẳn. Nhưng trước khi ra khỏi nhà, hãy xem dự báo thời tiết ngày mai để có con số cụ thể về mưa, nhiệt độ và gió, rồi để đôi mắt lo phần một, hai giờ trước mắt.