Cấp độ rủi ro thiên tai là gì? Vì sao bản tin thời tiết luôn kèm theo cấp độ cảnh báo
Mỗi khi có bão, mưa lớn hay nắng nóng gay gắt, bản tin thời tiết không chỉ nói "mưa to" hay "gió giật cấp 10" mà còn kèm theo một con số ít người để ý: cấp độ rủi ro thiên tai. Con số này, thường nằm ở cuối bản tin, thực chất mới là thứ quyết định mức độ nghiêm trọng thật sự của tình huống và cách các địa phương phản ứng.
Cấp độ rủi ro thiên tai là gì?
Tại Việt Nam, mức độ nguy hiểm của một hiện tượng thời tiết cực đoan không chỉ được mô tả bằng các chỉ số kỹ thuật như cấp gió, lượng mưa hay nhiệt độ, mà còn được quy đổi thành một thang đo chung gọi là cấp độ rủi ro thiên tai, đánh số từ 1 đến 5. Cấp 1 là mức thấp nhất, ảnh hưởng nhỏ, ít gây thiệt hại nghiêm trọng. Cấp 5 là mức thảm họa, đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người trên diện rộng và thường đi kèm lệnh sơ tán bắt buộc.
Cách quy đổi này rất hữu ích vì không phải ai cũng hiểu ngay "gió giật cấp 11" hay "mưa 250 mm trong 24 giờ" nguy hiểm đến mức nào. Nhưng nhìn vào cấp độ rủi ro, người dân bình thường vẫn có thể hình dung được mức độ nghiêm trọng, tương tự như cách người ta nhìn đèn giao thông đỏ - vàng - xanh mà không cần hiểu vật lý ánh sáng.
Vì sao cùng là bão nhưng đợt thì cấp 3, đợt thì cấp 4?
Nhiều người thắc mắc vì sao có cơn bão được cảnh báo rủi ro cấp 3, cơn khác lại lên cấp 4 dù nhìn ảnh mây trên tivi trông không khác nhau mấy. Lý do là cấp độ rủi ro không chỉ dựa vào sức gió của bão, mà còn phụ thuộc vào việc bão có khả năng đổ bộ vào đất liền hay không, đổ bộ vào khu vực đông dân cư hay thưa dân, và bão di chuyển nhanh hay chậm.
Một cơn bão rất mạnh nhưng còn ở ngoài khơi xa, ít khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền, có thể chỉ được xếp cấp độ rủi ro thấp hơn một cơn bão yếu hơn nhưng đang áp sát bờ, đi qua vùng dân cư dày đặc hoặc vùng ven biển thấp trũng. Nói cách khác, cấp độ rủi ro đo lường tác động tiềm tàng đến con người và tài sản, không chỉ đo cường độ tự nhiên của hiện tượng.
Điều này cũng lý giải vì sao cùng một cơn bão, các tỉnh khác nhau có thể được công bố cấp độ rủi ro khác nhau: nơi bão đổ bộ trực tiếp chịu cấp cao hơn nơi chỉ bị ảnh hưởng gián tiếp bởi hoàn lưu.
Những loại thiên tai nào được phân cấp độ rủi ro?
Cấp độ rủi ro không chỉ áp dụng cho bão. Rất nhiều loại hình thời tiết nguy hiểm khác cũng được gắn cấp độ tương tự, mỗi loại có tiêu chí riêng:
- Áp thấp nhiệt đới và bão trên Biển Đông
- Mưa lớn diện rộng và lũ trên các sông
- Lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi
- Nắng nóng gay gắt kéo dài
- Rét đậm, rét hại, sương muối ở vùng núi phía Bắc
- Giông, lốc, sét, mưa đá
- Nước dâng do bão ở ven biển
- Xâm nhập mặn ở vùng cửa sông, đồng bằng
Mỗi loại hình có bộ tiêu chí riêng để xếp cấp. Ví dụ, rét hại được xếp cấp dựa vào nhiệt độ xuống thấp bao nhiêu và kéo dài bao nhiêu ngày, còn lũ quét lại dựa vào tốc độ dâng nước và mức độ uy hiếp khu dân cư. Vì vậy, không thể so sánh trực tiếp "cấp độ 3 của nắng nóng" với "cấp độ 3 của bão" - đây là hai thang đo riêng cho hai loại hình khác nhau, chỉ giống nhau về cách đánh số.
Ngay trong cùng một loại hình thiên tai, ngưỡng để xếp cấp cũng có thể khác nhau tùy vùng miền, vì mức độ chịu đựng và khả năng ứng phó của mỗi nơi không giống nhau. Một đợt mưa lớn mà đồng bằng có hệ thống thoát nước tốt vẫn chịu được, nhưng đổ xuống một sườn núi dốc, đất đã bão hòa nước từ những ngày trước, lại có thể kéo theo sạt lở nghiêm trọng. Vì vậy, cấp độ rủi ro không phải một con số cố định cho một hiện tượng, mà luôn được đặt trong bối cảnh cụ thể của từng địa phương tại thời điểm cảnh báo.
Cấp độ rủi ro quyết định những hành động gì?
Cấp độ rủi ro không chỉ mang tính thông tin, mà thường gắn liền với các mức phản ứng cụ thể của chính quyền địa phương và người dân. Ở cấp thấp, cơ quan chức năng thường chỉ theo dõi sát diễn biến và phát cảnh báo qua loa phát thanh, tin nhắn. Khi cấp độ tăng lên, các biện pháp có thể bao gồm cho học sinh nghỉ học, tạm dừng hoạt động tàu thuyền, di dời dân ở vùng trũng thấp hoặc sát bờ sông suối, hay ngừng thi công các công trình ngoài trời.
Đến cấp cao nhất, lệnh sơ tán bắt buộc thường được ban hành, kèm theo huy động lực lượng cứu hộ và chuẩn bị sẵn các phương án ứng phó khẩn cấp. Vì vậy, khi thấy cấp độ rủi ro tăng lên trong bản tin, đó không phải là con số để đọc lướt qua, mà là tín hiệu cho thấy mức độ chuẩn bị của gia đình bạn cũng cần tăng theo tương ứng.
Đọc bản tin cảnh báo sao cho đúng
Khi theo dõi thời tiết mùa mưa bão, bạn nên chú ý đồng thời cả mô tả hiện tượng (gió giật cấp mấy, mưa bao nhiêu mm) lẫn cấp độ rủi ro đi kèm, vì hai thông tin này bổ sung cho nhau. Mô tả hiện tượng cho biết bản chất tự nhiên của thời tiết, còn cấp độ rủi ro cho biết mức độ nguy hiểm thực tế đối với nơi bạn đang sinh sống.
Một lưu ý quan trọng: cấp độ rủi ro có thể thay đổi theo từng bản tin cập nhật, tăng hoặc giảm tùy diễn biến thực tế, nên đừng chỉ xem một lần rồi bỏ qua. Đặc biệt với các tỉnh ven biển hoặc miền núi, nơi thiên tai có thể diễn biến nhanh, việc cập nhật dự báo thời tiết thường xuyên trong những ngày cảnh báo là điều nên làm, thay vì chỉ dựa vào bản tin xem một lần buổi sáng.
Hiểu đúng cấp độ rủi ro thiên tai giúp bạn không hoang mang trước những con số kỹ thuật, đồng thời cũng không chủ quan khi bản tin đã cảnh báo ở mức cao. Đó là một trong những kỹ năng đọc thời tiết đơn giản nhưng có thể tạo ra khác biệt lớn cho sự an toàn của gia đình bạn. Theo dõi thêm các bản tin và kiến thức thời tiết mới nhất tại thoitietngaymai.app để chủ động hơn trước mỗi mùa mưa bão.