Hạn hán ở Việt Nam: Vì sao có những năm khô hạn kéo dài và cách ứng phó
Cứ vài năm, người Việt lại nghe nhắc đến "hạn hán" như một điều gì đó rất xa, cho đến khi hồ chứa nước gần nhà cạn trơ đáy, vườn cà phê Tây Nguyên rụng lá bất thường hay vòi nước trong nhà chảy yếu hẳn vào mùa khô. Hạn hán không đến ầm ầm như một trận bão, nó âm thầm tích tụ qua nhiều tuần, nhiều tháng thiếu mưa rồi mới lộ ra hậu quả. Hiểu đúng về hạn hán giúp bạn nhận ra dấu hiệu sớm và chủ động ứng phó trước khi mọi thứ trở nên nghiêm trọng.
Hạn hán khác nắng nóng thông thường thế nào?
Nắng nóng là một đợt nhiệt độ cao kéo dài vài ngày đến một, hai tuần, rồi có thể được một cơn mưa dông giải nhiệt. Hạn hán thì khác: đó là tình trạng lượng mưa thiếu hụt đáng kể so với trung bình nhiều năm, kéo dài liên tục từ vài tháng đến cả năm, khiến đất đai, sông suối, hồ chứa không kịp phục hồi lượng nước đã mất. Một vùng vẫn có thể trải qua vài cơn mưa rào giữa mùa hạn, nhưng nếu tổng lượng mưa cả mùa quá thấp so với nhu cầu, nước ngầm và hồ chứa vẫn cạn dần theo thời gian. Nói cách khác, nắng nóng là chuyện của nhiệt độ, còn hạn hán là chuyện của cán cân nước: lượng mưa đến không đủ bù cho lượng nước bốc hơi, cây trồng hút và con người sử dụng mỗi ngày.
Vì sao Việt Nam có những năm hạn hán kéo dài
Việt Nam vốn có mùa mưa và mùa khô rõ rệt do gió mùa, nên khô hạn theo mùa không phải hiện tượng lạ mà là một phần chu kỳ tự nhiên vẫn diễn ra hằng năm. Vấn đề nằm ở những năm gió mùa suy yếu hoặc lệch hướng, mưa đến muộn, kết thúc sớm hoặc lượng mưa cả mùa thấp hơn nhiều so với bình thường. Hiện tượng El Niño là một trong những nguyên nhân được nhắc đến nhiều nhất: khi El Niño hoạt động, nhiều khu vực của Việt Nam có xu hướng ít mưa và nắng nóng gay gắt hơn trong mùa khô, kéo theo nguy cơ hạn hán rõ rệt. Bên cạnh đó, việc sử dụng nước ngày càng nhiều cho tưới tiêu, thủy điện, công nghiệp và sinh hoạt cũng khiến các hồ chứa cạn nhanh hơn ngay cả khi lượng mưa chỉ giảm nhẹ so với trung bình nhiều năm. Rừng đầu nguồn suy giảm và khả năng giữ nước của đất kém đi cũng làm hạn hán ở nhiều nơi trở nên khắc nghiệt hơn so với vài chục năm trước, dù tổng lượng mưa cả năm không giảm quá nhiều.
Vùng nào ở Việt Nam dễ chịu hạn nặng nhất
Ba khu vực thường được nhắc đến khi nói về hạn hán ở Việt Nam có đặc điểm khác nhau. Nam Trung Bộ, đặc biệt vùng ven biển Ninh Thuận, Bình Thuận, là nơi lượng mưa trung bình năm thấp nhất cả nước, địa hình khô cằn, nên chỉ cần một mùa mưa yếu là đã thiếu nước nghiêm trọng cho cả nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Tây Nguyên, vùng trồng cà phê, hồ tiêu chủ lực của cả nước, lại phụ thuộc rất nhiều vào nước ngầm và các hồ thủy lợi nhỏ; khi mùa khô kéo dài, mực nước ngầm tụt sâu khiến giếng khoan cạn nước, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng qua từng vụ. Bạn có thể theo dõi diễn biến nắng và mưa theo mùa ở khu vực này qua thời tiết Đắk Lắk để ước lượng mức độ khô hạn từng thời điểm trong năm. Đồng bằng sông Cửu Long chịu một dạng hạn hán đặc thù: mùa khô kéo dài làm mực nước sông Mê Kông hạ thấp, tạo điều kiện cho nước biển lấn sâu vào nội đồng, cộng thêm tình trạng thiếu nước ngọt cho tưới tiêu và sinh hoạt ở nhiều tỉnh ven biển.
Hạn hán ảnh hưởng đời sống thế nào
Hậu quả rõ nhất của hạn hán là với nông nghiệp: cây trồng thiếu nước tưới sẽ giảm năng suất, thậm chí chết khô nếu hạn kéo dài qua đúng giai đoạn ra hoa, đậu quả quan trọng nhất. Với vật nuôi, đồng cỏ khô cháy khiến nguồn thức ăn tự nhiên cạn kiệt, buộc người chăn nuôi phải mua thêm thức ăn với chi phí cao hơn hẳn ngày thường. Ở quy mô lớn hơn, các hồ thủy điện thiếu nước phải hạn chế phát điện, có thể góp phần gây thiếu điện vào đúng thời điểm nhu cầu sử dụng điện tăng cao vì nắng nóng kéo dài. Với đời sống hằng ngày, mực nước ngầm tụt và các nhà máy nước sinh hoạt thiếu nguồn có thể khiến áp lực nước yếu, phải cắt nước theo giờ ở một số khu vực đô thị và nông thôn. Hạn hán kéo dài cũng làm đất đai khô nứt, thảm thực vật khô giòn, tạo điều kiện thuận lợi cho cháy rừng lan nhanh mỗi khi có nguồn lửa, kể cả từ những việc tưởng như nhỏ nhặt như đốt rẫy hay tàn thuốc vô tình rơi xuống.
Dấu hiệu cho thấy hạn hán đang siết chặt
Không cần chờ đến khi ruộng đồng nứt nẻ mới nhận ra hạn hán, có những dấu hiệu xuất hiện sớm hơn nếu bạn để ý kỹ. Mực nước trong ao, hồ, kênh mương quanh nhà xuống thấp hơn hẳn so với cùng kỳ các năm trước là dấu hiệu đầu tiên và dễ nhận thấy nhất. Giếng khoan, giếng đào phải bơm sâu hơn hoặc lưu lượng nước yếu đi rõ rệt cũng là chỉ báo quan trọng, đặc biệt ở vùng nông thôn phụ thuộc nhiều vào nước ngầm. Cây trồng lâu năm như cà phê, sầu riêng có lá cuộn lại, rụng sớm ngoài mùa vụ bình thường cũng phản ánh tình trạng thiếu nước kéo dài âm ỉ trong đất. Ngoài ra, việc theo dõi các bản tin dự báo mùa và lượng mưa tích lũy so với trung bình nhiều năm trên thời tiết cũng giúp bạn nhận biết sớm nguy cơ hạn trước khi nó ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt gia đình.
Ứng phó và phòng chống hạn hán
Ở quy mô gia đình, việc trữ nước từ đầu mùa khô, sửa chữa ngay các đường ống rò rỉ và ưu tiên nước cho ăn uống, sinh hoạt thiết yếu trước sẽ giúp kéo dài nguồn nước dự phòng khi bị cắt nước bất ngờ. Với nông nghiệp, chuyển sang các phương pháp tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa thay cho tưới tràn giúp giảm đáng kể lượng nước tiêu thụ mà vẫn đảm bảo cây trồng phát triển bình thường. Việc trồng xen cây che phủ đất, giữ lại thảm cỏ dưới gốc cây lâu năm cũng giúp đất giữ ẩm tốt hơn trong những tháng khô hạn kéo dài. Ở cấp cộng đồng, việc nạo vét, gia cố các hồ chứa nhỏ, ao làng để tăng khả năng trữ nước từ mùa mưa trước cũng là giải pháp được nhiều địa phương áp dụng hiệu quả từ nhiều năm nay. Cuối cùng, chủ động theo dõi dự báo thời tiết theo mùa để biết trước những dấu hiệu năm nào có khả năng khô hạn hơn bình thường sẽ giúp cả gia đình và địa phương có thời gian chuẩn bị, thay vì chỉ phản ứng khi hạn đã xảy ra và gây thiệt hại.
Ghé thoitietngaymai.app mỗi ngày để theo dõi diễn biến nắng, mưa và các cảnh báo thời tiết theo mùa, giúp bạn chủ động ứng phó với hạn hán trước khi nó ảnh hưởng đến cuộc sống.