Chất lượng không khí AQI và bụi mịn PM2.5: đọc hiểu chỉ số để bảo vệ sức khỏe
Mỗi sáng mở ứng dụng thời tiết, ngoài nhiệt độ và khả năng mưa, ngày càng nhiều người Việt để ý thêm một con số nữa: chỉ số chất lượng không khí. Có hôm trời trắng đục tưởng sương mù nhưng thực chất là bụi. Hiểu đúng AQI và bụi mịn PM2.5 sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe cả nhà, thay vì chỉ đoán bằng mắt thường.
AQI là gì và được tính như thế nào?
AQI (Air Quality Index) là chỉ số chất lượng không khí, quy đổi nồng độ các chất ô nhiễm chính — bụi mịn PM2.5, bụi PM10, ozone, NO2, SO2 và CO — về một thang điểm chung từ 0 đến 500. Con số càng cao, không khí càng ô nhiễm. Tại mỗi thời điểm, AQI lấy theo chất ô nhiễm "tệ nhất", và ở đô thị Việt Nam, thủ phạm thường xuyên nhất chính là PM2.5.
Lưu ý rằng AQI là cách "phiên dịch" số liệu quan trắc chứ không phải phép đo trực tiếp, nên mỗi ứng dụng có thể hiển thị con số chênh nhau đôi chút tùy thang quy đổi của Mỹ, châu Âu hay Việt Nam. Điều quan trọng là mức màu và xu hướng tăng giảm trong ngày, không phải chênh lệch vài chục điểm.
Bảng màu AQI: đọc nhanh trong vài giây
Hầu hết ứng dụng đều dùng sáu mức màu quen thuộc:
- Xanh lá (0–50) — Tốt: không khí sạch, thoải mái hoạt động ngoài trời.
- Vàng (51–100) — Trung bình: chấp nhận được với đa số; người quá nhạy cảm nên lắng nghe cơ thể.
- Cam (101–150) — Kém: nhóm nhạy cảm (trẻ em, người già, người bệnh hô hấp, tim mạch) bắt đầu chịu ảnh hưởng, nên giảm vận động gắng sức ngoài trời.
- Đỏ (151–200) — Xấu: ai cũng có thể thấy khó chịu; nhóm nhạy cảm bị ảnh hưởng rõ rệt.
- Tím (201–300) — Rất xấu: cảnh báo sức khỏe, mọi người nên hạn chế ra ngoài.
- Nâu (trên 300) — Nguy hại: tình trạng khẩn cấp, nên ở trong nhà và đóng kín cửa.
Bụi mịn PM2.5 nguy hiểm đến mức nào?
PM2.5 là những hạt bụi đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc khoảng ba mươi lần. Kích thước siêu nhỏ khiến chúng nguy hiểm: mũi và họng không lọc được, bụi đi thẳng xuống phế nang — nơi phổi trao đổi oxy — và một phần thấm vào máu, theo tuần hoàn đến tim, não cùng các cơ quan khác.
Tiếp xúc ngắn hạn nồng độ cao dễ gây ho, ngứa họng, cay mắt, nặng ngực, khó thở, nhất là ở người có bệnh nền. Tiếp xúc lâu dài làm tăng nguy cơ hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim mạch và ảnh hưởng đến sự phát triển phổi của trẻ em. Ở Việt Nam, PM2.5 chủ yếu đến từ khí thải xe cộ, công trình xây dựng, công nghiệp, đốt rơm rạ, đốt rác và bếp than.
Vì sao mùa đông ô nhiễm thường nặng hơn?
Lượng xe cộ quanh năm gần như nhau, vậy sao cứ đến mùa đông chỉ số AQI ở miền Bắc lại tăng vọt? Câu trả lời nằm ở thời tiết:
- Nghịch nhiệt: bình thường, không khí ấm gần mặt đất bốc lên cao, mang bụi khuếch tán. Đêm đông quang mây, mặt đất tỏa nhiệt nhanh khiến lớp không khí sát đất lạnh hơn lớp bên trên, tạo thành chiếc "nắp" úp xuống thành phố, giữ khói bụi lơ lửng ở tầng thấp.
- Gió yếu, ít mưa: mùa hanh khô, bụi không được mưa rửa trôi và gió không đủ mạnh để thổi loãng.
- Nguồn phát thải cộng dồn: cuối năm hoạt động xây dựng, giao thông, đốt rơm rạ đều nhiều hơn.
Vì vậy, từ khoảng tháng 10 đến tháng 3, Hà Nội và nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ thường xuất hiện các đợt ô nhiễm kéo dài vài ngày, nặng nhất vào sáng sớm và dịu bớt khi nắng lên, gió mạnh hoặc có mưa. Ở phía Nam, TP. Hồ Chí Minh cũng có những giai đoạn không khí kém vào mùa khô, khi trời lặng gió kéo dài.
Ai cần đặc biệt cẩn trọng?
Ai cũng hít chung một bầu không khí, nhưng một số nhóm chịu tác động sớm và nặng hơn:
- Trẻ nhỏ: nhịp thở nhanh, phổi đang phát triển và hay chơi ngoài trời.
- Phụ nữ mang thai.
- Người cao tuổi và người có bệnh tim mạch, hô hấp như hen suyễn, viêm phế quản mạn.
- Người làm việc ngoài trời nhiều giờ như tài xế, công nhân xây dựng, người bán hàng.
Nếu gia đình có người thuộc các nhóm này, hãy xem chỉ số AQI mỗi sáng như một thói quen.
Chọn khẩu trang và máy lọc không khí đúng cách
Khẩu trang vải và khẩu trang y tế chặn được bụi lớn, nhưng gần như "bó tay" với PM2.5 vì hạt quá nhỏ và khẩu trang không ôm khít mặt. Muốn bảo vệ thực sự, hãy chọn loại đạt chuẩn N95, KN95 hoặc FFP2, đeo ôm kín sống mũi và cằm, thay mới khi ẩm, bẩn hoặc đứt quai. Trẻ em cần loại đúng kích cỡ.
Với máy lọc không khí, ba điểm đáng tiền nhất là màng lọc HEPA thật, công suất phù hợp diện tích phòng và thay màng định kỳ. Ưu tiên đặt máy ở phòng ngủ và đóng cửa khi máy chạy. Ngày ô nhiễm nặng, hạn chế mở cửa sổ vào giờ cao điểm và lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô. Cây xanh trong nhà tuy dễ chịu nhưng khả năng lọc bụi mịn không đáng kể.
Khi nào nên hạn chế ra đường và tập thể dục?
Khi vận động mạnh, bạn hít thở sâu và nhiều hơn hẳn, kéo theo lượng bụi vào phổi tăng lên. Nguyên tắc chung:
- Mức vàng: sinh hoạt bình thường.
- Mức cam: nhóm nhạy cảm chuyển sang vận động nhẹ hoặc tập trong nhà; người khỏe mạnh giảm cường độ, tránh tập gần trục đường lớn.
- Mức đỏ: mọi người nên rút ngắn thời gian ngoài trời, hoãn buổi chạy bộ; ưu tiên tập trong nhà.
- Mức tím trở lên: ở trong nhà, đóng cửa, bật máy lọc; chỉ ra ngoài khi thật cần và đeo khẩu trang đạt chuẩn.
Mẹo nhỏ: không khí thường xấu nhất vào sáng sớm và ban đêm lặng gió, cải thiện vào buổi trưa và sau mưa — hãy linh hoạt đổi khung giờ tập thay vì bỏ hẳn.
Chủ động mỗi ngày, khỏe mạnh dài lâu
Ô nhiễm không khí không đáng sợ đến mức phải ở lì trong nhà, nhưng cũng không nên xem nhẹ. Vài thói quen nhỏ — liếc qua chỉ số AQI buổi sáng, sẵn khẩu trang đạt chuẩn, đổi giờ tập khi trời "trở bụi" — đã giúp giảm đáng kể lượng bụi mịn nạp vào cơ thể. Trước khi ra đường mỗi sáng, hãy dành một phút xem dự báo thời tiết cho tỉnh thành của bạn để chủ động cho cả ngày, từ mưa nắng đến chất lượng không khí.