Dòng chảy xa bờ: mối nguy vô hình khi tắm biển và cách thoát hiểm
Mỗi mùa hè, hàng loạt vụ đuối nước ở các bãi biển đông người tắm khiến nhiều người giật mình: trời nắng đẹp, sóng không quá to, vậy mà người bơi vẫn bị cuốn ra xa không thể vào bờ. Phần lớn những trường hợp này liên quan đến một hiện tượng gọi là dòng chảy xa bờ (rip current) - thứ gần như vô hình với mắt thường nhưng lại là nguyên nhân gây đuối nước hàng đầu tại các bãi biển trên thế giới, kể cả ở Việt Nam.
Dòng chảy xa bờ là gì?
Dòng chảy xa bờ là một dòng nước hẹp, chảy khá mạnh, xuất phát từ vùng gần bờ và đâm thẳng ra phía biển khơi. Khác với sóng đánh vào bờ mà ai cũng nhìn thấy, nó chảy ngầm dưới hoặc sát mặt nước, tốc độ có thể nhanh hơn nhiều so với người bơi giỏi nhất bơi ngược lại. Nó không kéo người xuống đáy như nhiều người lầm tưởng, mà kéo người ra xa bờ theo phương ngang - đó là lý do người bị cuốn thường hoảng loạn, cố bơi ngược vào bờ, mất sức rồi chìm.
Dòng chảy xa bờ thường hẹp, chỉ rộng vài mét đến vài chục mét, nhưng có thể kéo dài hàng chục, thậm chí hàng trăm mét ra khơi. Nó có thể xuất hiện ở bất kỳ bãi biển nào có sóng đánh vào bờ, kể cả những ngày biển "trông có vẻ êm".
Vì sao nó hình thành và liên quan thế nào đến thời tiết?
Dòng chảy xa bờ sinh ra khi sóng liên tục đánh vào bờ, đẩy nước dồn vào các vùng trũng, khe giữa các dải cát ngầm (sandbar) hoặc gần các công trình nhô ra biển như kè, mỏm đá, cầu cảng. Khi nước dồn vào bờ quá nhiều, nó buộc phải tìm đường thoát ra biển theo lối dễ nhất - thường là khe hẹp giữa hai dải cát ngầm - và tạo thành dòng chảy xiết ngược ra khơi.
Chính vì cơ chế này, dòng chảy xa bờ gắn chặt với điều kiện thời tiết biển: gió mạnh, sóng lớn, biển động do áp thấp hoặc hoàn lưu bão xa bờ đều làm tăng khả năng xuất hiện và cường độ của nó, kể cả khi tâm bão còn cách đất liền hàng trăm ki-lô-mét. Thủy triều cũng có vai trò: dòng chảy thường mạnh nhất khi triều đang xuống, vì nước rút ra biển nhanh hơn. Đây là lý do xem trước sóng gió, không chỉ nắng hay mưa, là bước quan trọng trước khi xuống tắm biển.
Đừng nhầm với sóng thần hay vùng nước xoáy sâu
Nhiều người khi nghe "dòng chảy xa bờ" dễ liên tưởng đến sóng thần hay vùng nước xoáy nguy hiểm. Thực ra đây là hai chuyện khác nhau. Sóng thần cực hiếm, thường do động đất hoặc trượt lở đáy biển gây ra, ảnh hưởng cả vùng bờ biển rộng. Dòng chảy xa bờ thì ngược lại - xảy ra thường xuyên hơn nhiều, chỉ khu trú trong một dải hẹp, và là một phần bình thường của cách sóng biển vận động ở bất kỳ bãi nào có sóng vỗ bờ. Hiểu đúng bản chất giúp người tắm biển không hoảng loạn quá mức, nhưng cũng không chủ quan xem nhẹ nguy cơ.
Cách nhận biết dòng chảy xa bờ trước khi xuống nước
Dòng chảy xa bờ khó nhận ra với người không để ý, nhưng có vài dấu hiệu khá rõ nếu quan sát kỹ mặt biển trong khoảng một, hai phút trước khi xuống nước:
- Một dải nước có màu sẫm hơn hoặc đục hơn (do cát, bùn bị cuốn theo) chạy thẳng ra khơi, cắt ngang các đợt sóng.
- Một đoạn mặt biển phẳng lặng bất thường, ít bọt sóng vỡ, nằm giữa hai vùng sóng bạc đầu vỗ đều.
- Bọt biển, rong, rác hoặc bong bóng nước trôi thành một vệt liên tục hướng ra xa bờ thay vì trôi dạt vào bờ.
- Nước đổi màu khác thường so với vùng xung quanh, thường thấy rõ hơn khi đứng ở vị trí cao như bờ kè, mỏm đồi nhìn xuống.
Nếu bãi biển có cắm cờ cảnh báo, cờ đỏ (hoặc đỏ - vàng) thường báo hiệu vùng nước nguy hiểm, có thể do dòng chảy xa bờ hoặc sóng lớn, nên tránh xuống tắm ở khu vực đó dù trông có vẻ yên tĩnh hơn nơi khác.
Nếu chẳng may bị cuốn vào dòng chảy xa bờ
Phản xạ tự nhiên của hầu hết mọi người là cố bơi thẳng vào bờ để thoát ra càng nhanh càng tốt - đây chính là điều khiến nhiều người kiệt sức và đuối nước, vì dòng chảy mạnh hơn sức bơi ngược dòng. Cách an toàn hơn:
- Giữ bình tĩnh, đừng cố bơi ngược vào bờ. Hoảng loạn tiêu tốn sức lực nhanh hơn bất cứ dòng nước nào.
- Bơi song song với bờ biển (sang trái hoặc phải) để thoát khỏi dòng chảy hẹp, sau đó mới bơi chéo vào bờ khi đã ra khỏi vùng nước xiết.
- Nếu không thể bơi ngang, hãy thả nổi hoặc đạp nước để giữ sức, để dòng chảy tự đưa ra xa - hầu hết dòng chảy xa bờ sẽ yếu dần và tan ra khi cách bờ một khoảng nhất định, lúc đó mới bơi vòng vào bờ.
- Giơ tay ra hiệu và gọi to để người trên bờ hoặc nhân viên cứu hộ phát hiện, hỗ trợ kịp thời.
- Nếu thấy người khác gặp nạn, không tự ý bơi ra cứu nếu không có kỹ năng hoặc phao cứu sinh - hô hoán gọi cứu hộ và tìm bất cứ vật gì nổi được để ném ra cho người bị nạn bám vào.
Ai dễ gặp nguy hiểm nhất và cách phòng tránh từ đầu
Trẻ em, người mới biết bơi và người bơi một mình là nhóm gặp rủi ro cao nhất, vì thiếu kinh nghiệm nhận biết dòng chảy và dễ hoảng loạn khi bị cuốn ra xa. Một số nguyên tắc đơn giản giúp giảm rủi ro:
- Chỉ tắm biển ở khu vực có nhân viên cứu hộ và trong khung giờ có người trực.
- Không tắm một mình, đặc biệt vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi bãi biển vắng người.
- Hỏi người dân địa phương hoặc nhân viên cứu hộ về khu vực có dòng chảy xa bờ trước khi xuống nước, nhất là ở bãi biển lạ.
- Tránh tắm biển vào những ngày biển động, sóng lớn dù trời vẫn nắng đẹp - đây là lúc dòng chảy xa bờ hoạt động mạnh nhất.
Xem thời tiết biển trước khi lên kế hoạch tắm biển
Vì dòng chảy xa bờ liên quan trực tiếp đến gió và sóng, xem trước thời tiết biển ở nơi định đến - không chỉ nhiệt độ mà cả sức gió và độ cao sóng - giúp bạn chủ động chọn ngày biển êm để tắm an toàn hơn. Với những bãi biển gần TP.HCM như Vũng Tàu, nơi đón lượng khách cuối tuần rất đông, dòng chảy quanh các mỏm đá và khu vực gần cảng thường mạnh hơn nơi khác, nên càng cần chú ý quan sát trước khi xuống nước.
Dòng chảy xa bờ không phải hiện tượng hiếm gặp hay chỉ xảy ra ở vùng biển xa - nó có thể xuất hiện ngay tại bãi tắm quen thuộc vào một ngày biển "trông có vẻ bình thường". Dành một, hai phút quan sát mặt nước, hỏi thông tin từ cứu hộ và luôn tắm ở khu vực có người trông coi là cách đơn giản nhất để chuyến đi biển không biến thành tai nạn đáng tiếc. Xem thêm bản tin và kiến thức thời tiết biển tại thoitietngaymai.app trước mỗi chuyến đi.