Dông sét mùa hè: hiểu đúng hiện tượng và những kỹ năng an toàn ai cũng cần biết

Vì sao mùa hè lại lắm dông sét?

Dông hình thành khi không khí nóng ẩm gần mặt đất bốc lên mạnh, gặp tầng khí lạnh phía trên và ngưng tụ thành những đám mây vũ tích khổng lồ, đỉnh cao tới hàng chục cây số. Mùa hè có đủ cả hai: nắng gắt nung nóng mặt đất, độ ẩm không khí rất cao. Bên trong đám mây, các hạt băng và hạt nước va chạm liên tục tạo ra sự tích điện; khi chênh lệch điện thế đủ lớn, tia sét phóng xuống đất kèm theo tiếng sấm rền.

Đó là lý do dông mùa hè thường nổ ra vào chiều và chiều tối — giới chuyên môn gọi là dông nhiệt. Ở Hà Nội và các tỉnh Bắc Bộ, kiểu dông này là "đặc sản" tháng hè: trời đang oi bức bỗng tối sầm, gió giật, mưa như trút chừng một giờ rồi tạnh. Tại TP.HCM và Nam Bộ, những cơn dông chiều mùa mưa xuất hiện gần như thành lịch.

Dấu hiệu dông đang đến gần

Cơn dông hiếm khi đến mà không báo trước. Một vài dấu hiệu dễ nhận biết:

• Mây đen dày đặc phía chân trời, phát triển theo chiều thẳng đứng, đỉnh xòe ra như hình cái đe.
• Không khí oi ngột ngạt rồi đột ngột nổi gió lạnh — luồng khí cơn dông thổi ra phía trước.
• Sấm ì ầm từ xa, chớp lóe ở đường chân trời dù nơi bạn đứng trời còn nắng.

Muốn ước lượng khoảng cách cơn dông, hãy đếm số giây từ lúc thấy chớp đến khi nghe sấm rồi chia cho ba — ra khoảng cách tính bằng ki-lô-mét.

Quy tắc 30–30: dễ nhớ, cứu mạng

Đây là quy tắc an toàn được khuyến cáo rộng rãi trên thế giới, gói gọn trong hai con số 30:

• 30 giây: nếu từ lúc thấy chớp đến khi nghe sấm chưa đầy 30 giây, sét đang ở trong bán kính khoảng 10 km — đủ gần để đánh trúng chỗ bạn đứng. Hãy vào nơi trú ẩn an toàn ngay.
• 30 phút: sau tiếng sấm cuối cùng, đợi ít nhất 30 phút rồi mới ra ngoài. Nhiều tai nạn xảy ra khi mưa vừa ngớt, mọi người chủ quan quay lại đồng ruộng, sân bóng trong khi rìa cơn dông vẫn còn phóng sét.

Cần nhớ: sét có thể đánh xa nhiều cây số tính từ tâm mưa — "trời chưa mưa" không đồng nghĩa "chưa nguy hiểm".

An toàn khi ở trong nhà

Nhà kiên cố là nơi trú ẩn tốt nhất, nhưng khi dông hoạt động ngay trên đầu vẫn cần lưu ý:

• Tránh đứng gần cửa sổ, cửa ra vào và hiên nhà; đóng kín cửa để tránh gió giật, mưa tạt.
• Không tắm, không rửa bát lúc sấm sét dữ dội — sét có thể lan truyền qua đường ống kim loại và cả dòng nước.
• Không dùng điện thoại bàn có dây; điện thoại di động không cắm sạc thì an toàn.
• Hạn chế chạm vào thiết bị điện đang cắm nguồn và các bề mặt kim loại nối ra bên ngoài.

An toàn khi ở ngoài trời

Nguyên tắc số một khi dông ập đến ngoài trời: nhanh chóng tìm về công trình kiên cố hoặc ô tô mái kín. Khi không kịp trú:

• Không đứng dưới cây cao đơn độc, cột điện, cột ăng-ten — những "cột thu lôi tự nhiên" hút sét mạnh nhất.
• Tránh xa nơi trống trải như cánh đồng, bãi biển, sân bóng, đỉnh đồi; ở đó bạn chính là điểm cao nhất.
• Rời khỏi mặt nước ngay: bơi, chèo thuyền hay lội ruộng lúc có dông đều cực kỳ nguy hiểm.
• Bỏ các vật kim loại dài như cuốc, xẻng, gậy chơi golf, cần câu ra xa người.
• Đi theo nhóm thì tản ra cách nhau vài mét, tránh một tia sét gây thương tích cho nhiều người.
• Bất khả kháng giữa nơi trống trải, hãy ngồi xổm thu người thấp, chụm hai chân, bịt tai, cúi đầu — tuyệt đối không nằm dài xuống đất.

Đang đi xe gặp dông thì sao?

Ô tô mái kín là nơi trú tốt: khoang kim loại hoạt động như chiếc lồng Faraday, nếu sét đánh trúng, dòng điện chạy theo vỏ xe xuống đất. Hãy đóng hết cửa kính, tấp vào chỗ tránh xa cây to và biển quảng cáo, không chạm các bộ phận kim loại và chờ cơn dông đi qua.

Xe máy thì khác hẳn — người lái phơi mình trước sét, chưa kể gió giật và màn mưa dày che khuất tầm nhìn. Đừng cố chạy đua với cơn dông: dừng xe, tìm nhà dân, cửa hàng hoặc trạm chờ xe buýt kiên cố để trú, và tuyệt đối tránh gốc cây to, mái tôn tạm bợ hay chân cột điện.

Sơ cứu người bị sét đánh

Trước hết: người bị sét đánh không mang điện trong người, bạn có thể chạm vào nạn nhân để sơ cứu ngay mà không sợ bị giật. Trình tự xử lý:

1. Gọi cấp cứu 115 càng sớm càng tốt; nếu khu vực vẫn còn nguy cơ sét, di chuyển nạn nhân đến chỗ an toàn hơn.
2. Kiểm tra ý thức và hô hấp. Sét thường gây ngừng tim, ngừng thở — nếu vậy hãy ép tim ngoài lồng ngực và hô hấp nhân tạo ngay, duy trì đến khi nạn nhân tự thở lại hoặc nhân viên y tế đến.
3. Nếu nạn nhân còn thở, đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm cơ thể, kiểm tra các vết bỏng ở điểm sét vào và ra.
4. Kể cả khi nạn nhân tỉnh táo, vẫn cần đưa đến cơ sở y tế kiểm tra, vì sét có thể gây tổn thương tim mạch và thần kinh không biểu hiện ngay.

Khả năng sống sót của người bị sét đánh cao hơn nhiều người vẫn nghĩ — sơ cứu kịp thời trong những phút đầu là yếu tố quyết định.

Bảo vệ thiết bị điện trong nhà

Sét không cần đánh trúng nhà mới gây thiệt hại: cú sét xuống đường dây cách cả cây số có thể tạo xung điện áp lan qua lưới điện, cáp mạng, dây ăng-ten. Vài việc nên làm:

• Khi nghe sấm gần, rút phích cắm tivi, máy tính, modem, bộ phát Wi-Fi; rút cả dây mạng và dây ăng-ten — cách rẻ mà hiệu quả nhất.
• Ổ cắm có mạch chống sét lan truyền giúp giảm rủi ro với các xung nhỏ, nhưng đừng coi đó là lá chắn tuyệt đối.
• Nhà vùng trống trải hoặc cao hơn xung quanh nên lắp hệ thống chống sét bài bản, do thợ chuyên môn thi công và kiểm tra định kỳ.
• Sao lưu dữ liệu quan trọng: thiết bị hỏng có thể mua lại, dữ liệu thì không.

Chủ động theo dõi, đừng để bị động

Dông nhiệt quy mô nhỏ, hình thành nhanh, nên không bản tin nào chỉ đích danh được từng con phố vào từng giờ. Nhưng dự báo cho bạn biết hôm nay khí quyển có "tiềm năng dông" hay không, qua xác suất mưa dông buổi chiều. Xem dự báo mỗi sáng giúp bạn quyết định mang áo mưa, dời buổi tập ngoài trời hay về sớm hơn. Trước khi ra ngoài vào những buổi chiều hè oi bức, hãy dành một phút xem dự báo chi tiết cho tỉnh thành của bạn để chủ động né những cơn dông bất chợt.