Trở lạnh đột ngột và nguy cơ đột quỵ, tim mạch: ai cần đề phòng?

Mỗi khi bản tin thời tiết báo "không khí lạnh tăng cường, nhiệt độ giảm sâu", phần lớn mọi người chỉ nghĩ đến việc mặc thêm áo ấm. Nhưng với người lớn tuổi, người có bệnh huyết áp hay tim mạch, mỗi đợt trở lạnh đột ngột lại là một giai đoạn thực sự nguy hiểm — thời điểm số ca đột quỵ và nhồi máu cơ tim nhập viện thường tăng rõ rệt so với ngày thường. Hiểu đúng vì sao lạnh đột ngột lại ảnh hưởng đến tim mạch, và biết cách phòng ngừa, sẽ giúp bảo vệ chính mình và người thân trong nhà mỗi mùa đông.

Vì sao nhiệt độ giảm đột ngột lại tác động mạnh đến tim mạch?

Khi trời lạnh, cơ thể có phản xạ tự nhiên là co mạch máu ngoại vi để giữ nhiệt cho các cơ quan trung tâm như tim, não. Mạch máu co lại khiến huyết áp tăng lên nhanh, đồng thời tim phải bơm mạnh hơn để đẩy máu qua hệ mạch đã hẹp bớt. Trời lạnh cũng làm máu cô đặc hơn một chút, dễ hình thành cục máu đông hơn bình thường. Với người đã có mảng xơ vữa trong lòng mạch hoặc huyết áp không ổn định, đây chính là điều kiện thuận lợi để xảy ra tắc mạch não gây đột quỵ, hoặc tắc mạch vành gây nhồi máu cơ tim.

Điều đáng lưu ý là không chỉ mức nhiệt tuyệt đối mới nguy hiểm. Sự thay đổi đột ngột — từ trong phòng ấm bước ra ngoài trời lạnh, hoặc nhiệt độ tụt nhanh trong vài giờ khi có đợt không khí lạnh tràn về — nhiều khi còn nguy hiểm hơn cả một đợt rét kéo dài nhưng ổn định. Cơ thể không kịp thích nghi chính là lúc dễ xảy ra biến cố nhất.

Đây cũng là lý do vì sao các thống kê y tế ở nhiều nơi thường ghi nhận số ca nhập viện vì đột quỵ, nhồi máu cơ tim tăng lên rõ rệt trong vài ngày đầu của mỗi đợt không khí lạnh, chứ không rải đều suốt mùa đông. Cơ thể người cao tuổi vốn đã có phản xạ điều nhiệt kém nhạy hơn người trẻ, nên càng dễ bị "bất ngờ" trước một cú giảm nhiệt độ nhanh, dù mức nhiệt cuối cùng chưa chắc đã quá thấp so với ngưỡng rét đậm, rét hại.

Ai dễ gặp nguy hiểm và vào thời điểm nào?

Nhóm nguy cơ cao gồm người trên 60 tuổi, người có tiền sử tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao, người từng bị đột quỵ hoặc mắc bệnh mạch vành, và người hút thuốc lá lâu năm. Về thời điểm, có ba tình huống đáng chú ý nhất trong ngày:

• Sáng sớm mới ngủ dậy: huyết áp vốn tự nhiên tăng cao vào buổi sáng, cộng thêm việc bước ra không khí lạnh ngay sau khi thức dậy càng làm huyết áp tăng vọt.
• Sau khi tắm khuya hoặc tắm nước quá nóng rồi bước ngay ra chỗ có gió lạnh, khiến mạch máu co giãn đột ngột.
• Khi di chuyển đột ngột từ phòng ấm, phòng có điều hòa hai chiều sang không khí lạnh ngoài trời mà không có bước đệm.

Dấu hiệu cảnh báo cần nhận ra ngay lập tức

Đột quỵ thường có các dấu hiệu xuất hiện đột ngột, có thể ghi nhớ theo nguyên tắc: méo miệng, lệch một bên mặt; yếu hoặc tê liệt tay chân một bên cơ thể; nói khó, nói ngọng hoặc không nói được; và quan trọng nhất — thời gian là vàng, cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay lập tức, không chờ xem có tự đỡ hay không. Với nhồi máu cơ tim, các dấu hiệu thường gặp là đau tức ngực dữ dội, cơn đau có thể lan lên vai hoặc cánh tay trái, kèm khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn. Cả hai tình huống này đều là cấp cứu y tế thực sự, mỗi phút chậm trễ đều ảnh hưởng đến khả năng hồi phục.

Cách phòng ngừa khi trời sắp trở lạnh

• Theo dõi bản tin không khí lạnh, đặc biệt nếu bạn sống ở miền Bắc hoặc Bắc Trung Bộ — nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ rệt nhất mỗi khi có đợt gió mùa đông bắc tràn về. Xem trước dự báo khu vực mình đang ở, ví dụ tại trang thời tiết Hà Nội, để chủ động sắp xếp lịch trình những ngày trời chuyển rét.
• Giữ ấm đầu, cổ và bàn chân — đây là những vùng cơ thể mất nhiệt nhanh, ảnh hưởng trực tiếp đến việc điều hòa huyết áp toàn thân.
• Không bước thẳng từ chăn ấm hay phòng kín ra ngoài trời lạnh. Nên ngồi dậy từ từ, khoác thêm áo ấm, vận động nhẹ tay chân vài phút trước khi ra khỏi phòng.
• Tránh tắm khuya hoặc tắm nước quá nóng rồi ra gió lạnh ngay sau đó; nên tắm vào buổi trưa hoặc đầu tối, ở nơi kín gió, nước ấm vừa phải.
• Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cần đo huyết áp đều đặn hơn trong những ngày trời trở lạnh, luôn mang theo thuốc điều trị và tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc dù thấy cơ thể vẫn bình thường.
• Hạn chế tập thể dục gắng sức ngoài trời vào sáng sớm khi trời còn lạnh sâu; nếu có thói quen tập buổi sáng, nên dời sang thời điểm trời đã ấm hơn hoặc chuyển sang tập trong nhà.
• Ăn uống đủ ấm, ưu tiên đồ ăn nóng, hạn chế rượu bia trong những ngày rét — rượu bia tạo cảm giác ấm giả tạm thời nhưng thực chất làm giãn mạch ngoại vi, khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và gây thêm áp lực cho tim.
• Với người sống một mình, nên nhờ người thân hoặc hàng xóm gọi điện, ghé qua kiểm tra vào những ngày rét đậm, vì nhiều trường hợp đột quỵ xảy ra khi không có ai bên cạnh để phát hiện và đưa đi cấp cứu kịp thời.

Khi nào cần gọi cấp cứu ngay

Nếu người thân trong nhà, đặc biệt là người lớn tuổi, xuất hiện bất kỳ dấu hiệu méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, hoặc đau tức ngực dữ dội trong những ngày trời trở lạnh, cần gọi cấp cứu ngay lập tức. Ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu xuất hiện, vì thông tin này rất quan trọng để bác sĩ quyết định phương án điều trị. Tuyệt đối không chờ đợi xem triệu chứng có tự hết hay không, không tự ý cạo gió, xoa dầu hay cho uống thuốc không rõ nguồn gốc trong lúc chờ xe cấp cứu.

Trở lạnh là quy luật lặp lại mỗi năm, nhưng biến cố tim mạch do lạnh phần lớn có thể phòng ngừa được nếu gia đình chủ động theo dõi diễn biến thời tiết và chuẩn bị đúng cách, nhất là với người lớn tuổi trong nhà. Cập nhật diễn biến không khí lạnh và nhiệt độ mới nhất mỗi ngày tại thoitietngaymai.app để lên kế hoạch giữ ấm kịp thời cho cả gia đình.