Bán kính gió mạnh của bão: Vì sao tâm bão còn cách xa vẫn gây gió giật, biển động dữ dội?

Rất nhiều người có thói quen chỉ nhìn vào một điểm duy nhất trên bản đồ bão: tâm bão đang ở đâu, cách bờ bao xa. Khi thấy tâm bão còn cách nơi mình sống 200-300km, không ít người yên tâm rằng "chưa tới lượt mình". Thế nhưng thực tế nhiều lần cho thấy điều ngược lại: gió đã giật mạnh, mái tôn đã bay, sóng biển đã cuộn trào từ trước khi tâm bão áp sát. Bí mật nằm ở một khái niệm ít được để ý trong bản tin: bán kính gió mạnh của bão.

Bán kính gió mạnh là gì?

Một cơn bão không phải là một chấm nhỏ di chuyển trên biển mà là một khối xoáy khổng lồ, có thể trải rộng đường kính vài trăm ki-lô-mét. Bên trong khối xoáy đó, gió không mạnh đều khắp mà chia thành nhiều "vành đai" theo khoảng cách tới tâm. Gần mắt bão, gió mạnh nhất, có thể đạt cấp 12-17 hoặc hơn ở những cơn bão rất mạnh. Ra xa dần, tốc độ gió giảm xuống cấp 10, cấp 8, cấp 6 rồi cuối cùng hòa vào gió nền của khu vực.

Bán kính gió mạnh cấp 6 trở lên, hay bán kính gió mạnh cấp 10 trở lên, chính là con số các bản tin dự báo hay đưa ra kèm theo vị trí tâm bão. Nếu tâm bão cách bờ 200km nhưng bán kính gió mạnh cấp 6 lên tới 250-300km, nghĩa là vùng ven biển đã nằm trong phạm vi ảnh hưởng dù tâm bão chưa hề tới gần. Đây là lý do nhiều nơi cảm nhận gió mạnh, biển động từ rất sớm, trước khi bão thực sự đổ bộ.

Vì sao gió không đều quanh tâm bão

Một điều khiến bán kính gió mạnh trở nên phức tạp hơn nữa là nó không đối xứng theo mọi hướng. Bão không phải hình tròn hoàn hảo, và tốc độ gió ở mỗi phía tâm bão cũng khác nhau. Ở Bắc bán cầu, phía bên phải theo hướng di chuyển của bão (nhìn từ tâm bão hướng ra) thường có gió mạnh hơn phía bên trái, do vận tốc gió xoáy cộng hưởng với vận tốc di chuyển tịnh tiến của cả hệ thống bão. Ngược lại, ở phía đối diện, hai vận tốc này triệt tiêu bớt nhau nên gió có phần dịu hơn.

Địa hình ven bờ, các dãy núi, cửa sông, độ mở của vịnh biển cũng làm biến dạng vùng gió mạnh, khiến có nơi gió giật dữ dội hơn hẳn so với nơi khác dù khoảng cách tới tâm bão tương đương. Đó là lý do vì sao hai địa phương cách tâm bão gần như nhau lại có thể trải qua trải nghiệm rất khác biệt: nơi tan hoang, nơi chỉ mưa gió bình thường.

Tốc độ di chuyển của bão cũng góp phần định hình bán kính gió mạnh. Một cơn bão di chuyển chậm, "dùng dằng" nhiều giờ hoặc nhiều ngày ở một khu vực, dù cấp gió không quá cao, vẫn có thể khiến vùng chịu ảnh hưởng hứng gió mạnh và mưa lớn kéo dài, tổng lượng tác động cộng dồn lại rất lớn. Ngược lại, một cơn bão di chuyển nhanh, quét qua trong vài giờ, dù cấp gió tại tâm cao hơn, thời gian từng khu vực cụ thể phải hứng chịu gió mạnh lại ngắn hơn. Vì vậy, khi so sánh mức độ nguy hiểm giữa hai cơn bão, không nên chỉ nhìn vào cấp gió mà cần cân nhắc cả bán kính ảnh hưởng lẫn tốc độ di chuyển.

Đọc đúng các con số trong bản tin bão

Khi theo dõi tin bão, ngoài vị trí tâm bão và cấp gió tại tâm, nên chú ý thêm cụm từ như "gió mạnh cấp 8-9, giật cấp 11, bán kính khoảng 100km tính từ tâm bão" hoặc "vùng nguy hiểm trên biển". Những con số này cho biết phạm vi thực sự cần đề phòng, không chỉ là điểm tâm bão sẽ đi qua.

Cũng cần phân biệt giữa bán kính gió mạnh và bán kính hoàn lưu bão. Hoàn lưu là toàn bộ khối mây, dải mưa dông xoay quanh bão, có thể trải rộng hơn cả vùng gió mạnh rất nhiều, mang theo mưa lớn diện rộng dù gió chưa tới mức nguy hiểm. Vì vậy có những nơi tuy nằm ngoài bán kính gió mạnh nhưng vẫn hứng chịu mưa như trút nước do nằm trong dải hoàn lưu phía trước hoặc bên sườn bão.

Xa tâm bão không có nghĩa là an toàn

Với người dân ven biển và ngư dân, hiểu về bán kính gió mạnh giúp tránh tâm lý chủ quan. Tàu thuyền hoạt động ngoài khơi, dù cách tâm bão hàng trăm ki-lô-mét, vẫn có thể lọt vào vùng gió giật cấp 8-9 kèm sóng cao 4-6 mét, đủ sức đánh chìm tàu nhỏ và tàu công suất trung bình nếu neo đậu không chắc chắn. Đây cũng là vùng mà các bản tin thường gọi là "vùng nguy hiểm", nơi tàu thuyền được khuyến cáo di chuyển ra khỏi hoặc tìm nơi trú tránh trước khi bão tới gần.

Trên đất liền, việc chằng chống nhà cửa, mái tôn, biển quảng cáo, cắt tỉa cây xanh nên hoàn tất trước khi bán kính gió mạnh chạm tới khu vực mình sinh sống, chứ không phải chờ đến khi tâm bão áp sát. Với những cơn bão có bán kính gió mạnh lớn, khoảng thời gian an toàn để chuẩn bị sẽ ngắn hơn nhiều so với tính toán chỉ dựa trên tốc độ di chuyển của tâm bão.

Nhà ở cao tầng, nhà mái tôn đơn sơ tại vùng ven biển hoặc cửa sông nên đặc biệt lưu ý, vì đây là những nơi dễ cảm nhận rõ tác động của gió giật ngay khi bán kính gió mạnh vừa chạm tới, trước cả khi mưa lớn bắt đầu. Người nuôi trồng thủy sản, chủ lồng bè trên biển hoặc ven cửa sông cũng nên xem bán kính gió mạnh như mốc thời gian để hoàn tất việc gia cố, di dời tài sản, thay vì chỉ tính theo giờ tâm bão dự kiến đổ bộ.

Theo dõi đúng cách để chủ động ứng phó

Khi có bão trên Biển Đông, thay vì chỉ theo dõi một chấm tâm bão nhích dần trên bản đồ, nên đọc kỹ toàn bộ bản tin: cấp gió tại tâm, bán kính gió mạnh cấp 6 và cấp 10, vùng nguy hiểm trên biển, cùng hướng di chuyển dự kiến. Những cơn bão có bán kính gió mạnh lớn thường gây ảnh hưởng trên diện rất rộng, trong khi những cơn bão nhỏ, dù cấp gió tại tâm cao, phạm vi tác động có thể hẹp hơn nhiều.

Với người dân các tỉnh ven biển miền Trung, nơi bão thường xuyên đi qua, việc cập nhật dự báo thời tiết địa phương trước và trong mùa bão là thói quen nên duy trì, chẳng hạn theo dõi tình hình tại khu vực như Đà Nẵng để nắm bắt diễn biến sát với nơi mình sinh sống. Hiểu đúng bán kính gió mạnh không giúp cơn bão yếu đi, nhưng giúp mỗi người chuẩn bị đúng thời điểm, đúng mức độ, thay vì bất ngờ khi gió đã ập tới trước cả khi tâm bão xuất hiện trên bản tin dự báo gần bờ. Bạn có thể xem thêm các bản tin thời tiết cập nhật tại trang chủ của Thời Tiết Ngày Mai.