Gió giật là gì? Vì sao bản tin bão luôn ghi "gió mạnh cấp X, giật cấp Y"

Nghe bản tin bão, hẳn nhiều người từng thắc mắc: sao cùng một cơn bão mà lại có tới hai con số cấp gió, ví dụ "gió mạnh cấp 9-10, giật cấp 12"? Con số nào mới là con số cần quan tâm, và vì sao chúng lại chênh nhau đến vậy? Hiểu đúng sự khác biệt giữa gió duy trì và gió giật sẽ giúp bạn đọc bản tin thời tiết chính xác hơn, và quan trọng hơn là chuẩn bị đúng mức trước mỗi mùa mưa bão.

Gió duy trì – con số "nền" của cơn bão

Gió duy trì, còn gọi là gió trung bình, là tốc độ gió được đo và lấy trung bình trong một khoảng thời gian nhất định, thường là 2 phút theo cách tính phổ biến ở khu vực châu Á, hoặc 10 phút theo chuẩn của Tổ chức Khí tượng Thế giới. Đây chính là con số dùng để phân loại cơn bão: áp thấp nhiệt đới, bão, bão mạnh hay siêu bão, và cũng là cơ sở để xác định cấp gió theo thang Beaufort ghi trong bản tin.

Vì được lấy trung bình, gió duy trì phản ánh "sức mạnh nền" của cả hệ thống bão tại một thời điểm, giúp các nhà dự báo so sánh cường độ giữa các cơn bão với nhau một cách nhất quán. Nhưng chính vì là trung bình, nó lại không cho biết điều gì sẽ xảy ra trong từng khoảnh khắc cụ thể khi bão quét qua nơi bạn đứng.

Một điểm thú vị là ngay bản thân khái niệm "trung bình" cũng không thống nhất trên toàn cầu. Một số cơ quan khí tượng thường lấy trung bình 1 phút, trong khi Tổ chức Khí tượng Thế giới và phần lớn các nước châu Á, trong đó có Việt Nam, sử dụng mốc trung bình 2 hoặc 10 phút. Cùng một luồng gió thực tế, nếu tính theo cửa sổ thời gian ngắn hơn sẽ cho ra con số gió duy trì cao hơn. Đây là một phần lý do khiến đôi khi bạn thấy cùng một cơn bão nhưng các nguồn tin quốc tế và trong nước công bố cấp gió duy trì hơi khác nhau, dù cùng mô tả một hệ thống thời tiết.

Gió giật – cơn lốc chỉ kéo dài vài giây

Gió giật là tốc độ gió cực đại đo được trong một khoảng thời gian rất ngắn, thường chỉ vài giây, xen giữa những lúc gió duy trì ở mức thấp hơn. Nó xuất hiện do sự nhiễu loạn không khí: luồng khí bị xô đẩy qua nhà cửa, cây cối, đồi núi, hoặc bị cuốn theo các ổ mây đối lưu mạnh trong dải mưa của bão.

Trong bão, gió giật mạnh nhất thường xuất hiện ở các dải mưa xoắn gần mắt bão, nơi những cột mây đối lưu phát triển mạnh kéo theo dòng khí giáng mang không khí từ trên cao đổ ập xuống mặt đất. Khi luồng khí này chạm đất, nó tỏa ra và tăng tốc đột ngột trong vài giây trước khi tan biến, tạo thành cảm giác gió "giật" đặc trưng mà nhiều người từng trải qua khi đứng ngoài trời lúc bão gần đổ bộ.

Gió giật gần như luôn cao hơn gió duy trì, có khi cao hơn 30-50%, thậm chí hơn trong những khu vực địa hình phức tạp. Đó là lý do bản tin luôn ghi "gió mạnh cấp X, giật cấp Y" – hai con số này không phải hai cách gọi khác nhau của cùng một hiện tượng, mà là hai đại lượng đo hai khía cạnh khác nhau của cùng một luồng gió.

Vì sao khoảng cách giữa hai con số lại lớn đến vậy?

Mức chênh lệch giữa gió duy trì và gió giật phụ thuộc nhiều vào địa hình và bề mặt nơi gió thổi qua. Trên mặt biển khơi, thoáng và ít vật cản, gió tương đối "mượt", chênh lệch giữa hai con số không quá lớn. Nhưng khi bão áp sát bờ, gặp đồi núi, nhà cao tầng, rừng cây hay các khu đô thị dày đặc, luồng không khí bị xáo trộn mạnh, tạo ra những đợt giật đột ngột và dữ dội hơn nhiều so với mức trung bình.

Những khu vực ven biển miền Trung có địa hình đồi núi sát biển là nơi thường ghi nhận chênh lệch lớn giữa gió duy trì và gió giật khi bão đổ bộ. Nếu quan tâm đến thời tiết một khu vực cụ thể, bạn có thể xem thêm dự báo tại thời tiết Quảng Bình – một trong những vùng chịu ảnh hưởng thường xuyên của bão và địa hình có thể khuếch đại gió giật.

Vì sao con số "giật" mới là thứ gây thiệt hại thực tế

Mái tôn bị lật, cây xanh gãy đổ, biển hiệu bay không phải do gió duy trì gây ra, mà thường là do những đợt gió giật bất ngờ. Một công trình có thể đứng vững trước gió duy trì cấp 9, nhưng chỉ cần một đợt giật chạm cấp 12 trong vài giây cũng đủ làm bung mái, gãy cành, đổ cột. Sức phá hoại của gió không tính theo mức trung bình mà tính theo tải trọng đỉnh mà kết cấu phải chịu đựng tại thời điểm mạnh nhất.

Đây cũng là lý do vì sao các kỹ sư xây dựng, khi tính toán khả năng chịu gió cho nhà cửa, công trình, luôn phải dựa trên gió giật thiết kế chứ không chỉ gió trung bình. Với người dân, hiểu điều này giúp tránh tâm lý chủ quan: nghe "gió cấp 9" tưởng nhẹ, nhưng phần "giật cấp 12" phía sau mới là con số quyết định mức độ nguy hiểm thực sự.

Không chỉ có trong bão: gió giật cả trong những cơn giông thường ngày

Khái niệm gió giật không chỉ xuất hiện trong bão. Ngay cả một cơn giông chiều bình thường vào mùa hè cũng có thể tạo ra gió giật đủ mạnh để quật ngã xe máy, làm bay mái che, gãy cành cây, dù gió nền trước đó chỉ ở mức nhẹ. Loại gió giật này thường đến rất nhanh, chỉ báo trước bằng một mảng mây đen kéo tới và luồng khí lạnh thổi ra trước cơn giông vài phút. Vì vậy, thói quen quan sát bầu trời và chủ động tránh trú khi thấy giông kéo đến cũng quan trọng không kém việc theo dõi bản tin bão, đặc biệt với người đi xe máy hoặc làm việc ngoài trời.

Đọc đúng bản tin để chuẩn bị đúng cách

Khi theo dõi bản tin bão, nên luôn lấy con số gió giật làm mốc để chuẩn bị, thay vì chỉ nhìn vào gió duy trì. Trước khi bão đến, hãy gia cố những gì có thể bị gió giật thổi bay: mái tôn, biển quảng cáo, chậu cây, đồ đạc ngoài ban công, cành cây yếu quanh nhà. Trong lúc bão quần thảo, dù có những khoảng lặng gió tưởng như đã yếu đi, gió giật vẫn có thể quay lại bất cứ lúc nào, nên không nên vội ra ngoài khi bão còn trong vùng ảnh hưởng.

Bạn có thể theo dõi diễn biến gió và cập nhật cấp gió giật mới nhất trên chuyên mục thời tiết trước mỗi chuyến đi hoặc trước khi quyết định ở lại hay sơ tán khi có bão. Hiểu đúng hai con số tưởng chừng đơn giản này chính là cách để mỗi người chủ động hơn, thay vì bị động chờ tin và bất ngờ trước sức tàn phá thực sự của cơn bão. Theo dõi thêm các bản tin và kiến thức thời tiết khác tại trang chủ để chuẩn bị tốt hơn cho mỗi mùa mưa bão.