Hiệu ứng Fujiwhara: Vì sao đôi khi hai cơn bão cùng xuất hiện và "nhảy múa" quanh nhau?

Có những đợt bạn mở bản đồ vệ tinh và bất ngờ thấy không chỉ một mà hai xoáy thuận cùng quay trên biển, còn đường đi dự báo thì đổi hướng liên tục qua từng bản tin. Đó không phải do mô hình dự báo "lỗi", mà là một hiện tượng khí tượng có thật: hiệu ứng Fujiwhara — khi hai cơn bão ở đủ gần nhau, chúng bắt đầu xoay quanh một tâm chung trước khi tách ra, hợp nhất, hoặc một cơn "nuốt" luôn cơn còn lại.

Hiệu ứng Fujiwhara là gì?

Hiệu ứng này mang tên nhà khí tượng học người Nhật Sakuhei Fujiwhara, người đầu tiên mô tả hiện tượng hai xoáy nước tương tác với nhau vào đầu thế kỷ 20. Áp dụng vào khí quyển, khi hai cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới tiến đến đủ gần nhau, hoàn lưu quay của mỗi cơn bắt đầu ảnh hưởng lên cơn kia. Thay vì mỗi cơn di chuyển độc lập theo hướng dòng dẫn (dòng khí lớn đưa bão đi), cả hai bắt đầu quay quanh một điểm nằm giữa chúng, giống như hai vũ công nắm tay nhau xoay vòng.

Khoảng cách để hiệu ứng này xuất hiện rõ rệt thường vào khoảng 1.000–1.400km trở xuống, tùy cường độ và kích thước của từng cơn. Bão càng mạnh, hoàn lưu càng lớn thì khoảng cách "cảm nhận" được nhau càng xa.

Vì sao hai xoáy thuận lại xoay quanh nhau?

Một cơn bão về bản chất là một khối không khí xoáy khổng lồ, và khối không khí xoáy nào cũng tạo ra một vùng gió xoáy lan rộng ra xung quanh tâm, chỉ là càng xa tâm gió càng yếu dần. Khi hai cơn bão đến đủ gần, gió xoáy của cơn này bắt đầu "cuốn" vào hoàn lưu của cơn kia, và ngược lại. Hai lực xoáy cộng hưởng khiến toàn bộ hệ thống — gồm cả hai tâm bão — bắt đầu quay quanh một điểm chung nằm giữa hai cơn, giống hệt nguyên lý hai vật quay quanh khối tâm chung trong vật lý.

Nếu hai cơn có cường độ tương đương, chúng sẽ quay quanh nhau khá cân bằng. Nếu một cơn mạnh hơn hẳn, cơn yếu hơn sẽ bị "kéo" theo quỹ đạo của cơn mạnh nhiều hơn là ngược lại.

Bốn kịch bản có thể xảy ra khi hai cơn bão tương tác

Không phải cứ hai bão đến gần nhau là luôn xảy ra chuyện giống nhau. Tùy khoảng cách, cường độ và cấu trúc, kết cục có thể theo một trong vài hướng:

• Xoay rồi tách ra: Hai cơn quay quanh nhau một thời gian, quỹ đạo bị bẻ cong bất ngờ so với dự báo ban đầu, sau đó tách xa và mỗi cơn lại tiếp tục di chuyển theo dòng dẫn riêng.
• Cơn mạnh "hút" cơn yếu: Cơn bão mạnh hơn giành lấy nguồn hơi ẩm và năng lượng, khiến cơn yếu hơn suy yếu nhanh, thậm chí tan rã hoàn toàn trước khi kịp đổ bộ ở đâu đó.
• Hợp nhất thành một hệ thống: Trường hợp hiếm gặp, khi hai tâm bão áp sát nhau đến mức hoàn lưu chồng lấn, chúng có thể sáp nhập thành một cơn bão duy nhất với cấu trúc phức tạp hơn.
• Cùng tồn tại nhưng đổi hướng bất thường: Cả hai vẫn giữ được cường độ riêng nhưng đường đi lệch hẳn so với quy luật thông thường, khiến vùng ảnh hưởng dự kiến ban đầu không còn chính xác.

Vì sao hiện tượng này khiến việc dự báo khó hơn hẳn

Trong điều kiện bình thường, các mô hình dự báo bão dựa khá nhiều vào dòng dẫn đường — luồng khí quyển lớn ở tầng giữa và tầng cao đưa bão đi theo một hướng tương đối ổn định trong vài ngày. Nhưng khi có hiệu ứng Fujiwhara, chuyển động của mỗi cơn bão không chỉ phụ thuộc dòng dẫn mà còn phụ thuộc vào chính cơn bão còn lại — một biến số thay đổi liên tục theo thời gian thực.

Điều này khiến sai số dự báo đường đi tăng lên đáng kể, đặc biệt trong khoảng 24–72 giờ khi hai hệ thống ở gần nhau nhất. Đây cũng là lý do vì sao trong những đợt có "bão đôi", các bản tin dự báo liên tiếp có thể đưa ra đường đi thay đổi khá nhiều so với vài giờ trước, không phải vì mô hình kém mà vì bản chất tương tác vật lý giữa hai xoáy thuận thực sự rất khó lường.

Biển Đông và Tây Bắc Thái Bình Dương: khu vực dễ gặp "bão đôi"

Khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, bao gồm cả Biển Đông, là một trong những vùng biển có mật độ hình thành bão dày đặc nhất thế giới, đặc biệt vào cao điểm mùa bão từ tháng 8 đến tháng 10. Khi nhiều nhiễu động nhiệt đới cùng lúc phát triển trên một dải biển rộng và điều kiện nhiệt độ mặt nước thuận lợi, xác suất hai xoáy thuận hình thành đủ gần nhau để tương tác kiểu Fujiwhara cũng cao hơn so với các đại dương khác.

Vì vậy, người dân ven biển và các vùng chịu ảnh hưởng của bão ở Việt Nam thỉnh thoảng sẽ nghe nhắc đến tình huống có hai áp thấp nhiệt đới hoặc hai cơn bão cùng hoạt động gần nhau trên Biển Đông hoặc vùng biển lân cận. Đây không phải là chuyện bất thường của riêng khu vực mình mà là đặc điểm chung của cả lưu vực bão Tây Bắc Thái Bình Dương.

Người dân cần lưu ý gì khi nghe tin có hai cơn bão gần nhau

Khi có thông tin về hai xoáy thuận cùng hoạt động gần nhau, điều quan trọng nhất là không nên "chốt" tâm lý theo đường đi dự báo sớm nhất, vì khả năng đường đi thay đổi trong các bản tin tiếp theo là khá cao. Nên theo dõi cập nhật thường xuyên thay vì chỉ xem một lần rồi yên tâm, đặc biệt nếu nhà ở khu vực ven biển hoặc vùng núi dễ sạt lở. Cũng nên chuẩn bị phương án ứng phó sớm, vì vùng chịu ảnh hưởng có thể mở rộng hơn dự kiến ban đầu nếu hai hệ thống hợp nhất hoặc một cơn bất ngờ đổi hướng do lực kéo từ cơn còn lại.

Việc hiểu đúng bản chất hiệu ứng Fujiwhara giúp người đọc bản tin thời tiết bớt hoang mang khi thấy đường đi bão "nhảy" qua lại giữa các lần cập nhật — đó là dấu hiệu của một tương tác vật lý thực sự phức tạp giữa hai xoáy thuận, chứ không phải sự thiếu chính xác của người dự báo. Bạn có thể theo dõi diễn biến bão và áp thấp nhiệt đới mới nhất tại thoitietngaymai.app để cập nhật kịp thời trong mùa mưa bão.