Rét đậm rét hại miền Bắc: hiểu đúng ngưỡng nhiệt và giữ ấm an toàn

Mỗi khi bản tin nhắc tới "rét đậm, rét hại", nhiều gia đình miền Bắc mới lôi chăn dày ra khỏi tủ. Đây không phải cách nói cho có: đó là hai ngưỡng kỹ thuật có định nghĩa rõ ràng, và sau mỗi ngưỡng là một mức rủi ro khác nhau cho sức khỏe, gia súc và vụ mùa.

Rét đậm và rét hại khác nhau ở đâu

Cách phân loại quen dùng ở nước ta dựa trên nhiệt độ trung bình ngày ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ:

• Rét đậm: nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới 15°C.
• Rét hại: nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới 13°C.
• Khi trạng thái đó duy trì từ hai ngày trở lên, ta có một đợt rét đậm hoặc rét hại.

Điểm dễ nhầm nhất nằm ở chữ "trung bình ngày": đó là trung bình cả ngày lẫn đêm, không phải con số thấp nhất lúc năm giờ sáng. Một ngày có nhiệt độ thấp nhất 12°C nhưng trưa hửng nắng lên 21°C thì trung bình vẫn trên 15°C, chưa phải rét đậm. Ngược lại, những ngày mưa phùn âm u, biên độ nhiệt gần như bằng không, chỉ 13–14°C cũng đủ chạm ngưỡng rét hại.

Cũng vì vậy mà cảm giác lạnh thường lệch với nhiệt độ đo được. Gió cuốn đi lớp không khí ấm sát da, còn độ ẩm cao làm quần áo ẩm dẫn nhiệt nhanh hơn nhiều lần. 12°C khô ráo có khi dễ chịu hơn 14°C ẩm ướt kèm gió giật.

Gió mùa Đông Bắc mang rét về như thế nào

Nguồn của các đợt rét là khối không khí lạnh lục địa hình thành trên vùng Siberia và Mông Cổ. Khi áp cao lạnh mạnh lên, khối khí tràn xuống phía nam, qua Hoa Nam rồi vào Bắc Bộ. Dấu hiệu rất quen: trời đang oi bỗng chuyển gió, nhiệt độ rơi nhanh trong vài giờ, kèm mưa rồi khô lạnh dần.

Có hai kiểu đợt lạnh cần phân biệt:

• Lạnh khô: trời quang, nắng hanh, đêm rất lạnh nhưng trưa ấm; da nứt nẻ, nguy cơ hỏa hoạn tăng.
• Lạnh ẩm: mưa phùn, sương mù, cả ngày không nắng. Nhiệt độ không quá thấp nhưng buốt hơn và dễ gây rét hại kéo dài.

Sau đợt chính thường có các đợt tăng cường nối tiếp, khiến nhiều ngày rét nối nhau mà không cần nhiệt độ phá kỷ lục.

Băng giá và sương muối vùng núi cao

Càng lên cao nhiệt độ càng giảm, nên khi đồng bằng rét hại thì vùng núi phía Bắc có thể xuống quanh 0°C. Ở các đỉnh núi trên 1.500 m, ba hiện tượng thường đi kèm:

• Sương muối: hơi nước đóng thành tinh thể băng trắng trên lá và mặt đất trong đêm quang mây, lặng gió. Nó đốt cháy mô lá, làm rau màu và mạ non chết hàng loạt sau một đêm.
• Băng giá: nước đóng băng trên cành cây, dây điện, mặt đường, gây trơn trượt và gãy đổ.
• Mưa tuyết: hiếm hơn, chỉ xảy ra khi tầng khí quyển đủ lạnh ở độ cao lớn.

Nếu định lên miền núi giữa đông, hãy xem trước dự báo nhiệt độ Lào Cai để chuẩn bị đồ đủ ấm.

Ai chịu rủi ro lớn nhất

Cơ thể giữ nhiệt bằng cách co mạch ngoại vi và run cơ. Cả hai cơ chế đều yếu đi ở người già và chưa hoàn thiện ở trẻ nhỏ.

• Người cao tuổi: lạnh làm mạch máu co lại, huyết áp tăng vọt, tim làm việc nặng hơn. Đột quỵ và biến cố tim mạch tăng rõ trong các đợt rét, nhất là sáng sớm khi vừa rời chăn ấm.
• Trẻ nhỏ: diện tích da lớn so với cân nặng nên mất nhiệt nhanh, lại khó tự nói khi thấy lạnh.
• Người bệnh hô hấp: không khí lạnh khô kích thích co thắt phế quản, làm hen nặng lên.
• Lao động ngoài trời: nông dân, thợ xây, tài xế xe công nghệ chịu gió lạnh nhiều giờ liền.
• Gia súc: trâu bò thả rông vùng cao chết vì đói kết hợp lạnh, nhất là bê nghé và con già yếu.

Sai lầm nguy hiểm nhất: sưởi than trong phòng kín

Mùa rét nào cũng có những vụ ngạt khí thương tâm vì đốt than tổ ong, than củi để sưởi trong phòng đóng kín. Than cháy thiếu oxy sinh ra carbon monoxide (CO) — khí không màu, không mùi, không gây khó chịu ngay. CO gắn vào hemoglobin mạnh hơn oxy nhiều lần, khiến máu mất khả năng vận chuyển oxy. Nạn nhân chỉ thấy buồn ngủ, đau đầu nhẹ rồi hôn mê ngay trong giấc ngủ.

Nguyên tắc cần nhớ:

• Tuyệt đối không đốt than, củi, cồn hay chạy máy phát điện trong phòng ngủ, nhà tắm, phòng kín, kể cả khi đã hé cửa.
• Không dùng bếp gas hay lò nướng để sưởi ấm phòng.
• Máy sưởi điện phải đặt cách chăn màn, rèm, giấy ít nhất một mét; không phủ đồ lên máy; rút điện trước khi ngủ.
• Túi sưởi, chăn điện cần còn nguyên vẹn, không rò rỉ, không dùng khi đang cắm sạc.
• Phòng có trẻ nhỏ và người già nên duy trì thông khí tối thiểu thay vì bịt kín hoàn toàn.

Mặc nhiều lớp đúng cách

Giữ ấm hiệu quả không nằm ở một chiếc áo thật dày, mà ở các lớp mỏng xếp chồng: lớp không khí kẹt giữa các lớp vải mới là thứ cách nhiệt tốt nhất.

• Lớp trong: áo giữ nhiệt ôm sát hoặc len mỏng. Tránh cotton dày khi vận động nhiều vì nó ngấm mồ hôi và giữ ẩm rất lâu.
• Lớp giữa: nỉ, len, lông cừu để giữ nhiệt.
• Lớp ngoài: áo chắn gió, chống nước — lớp quyết định khi mưa phùn kèm gió.
• Che vùng mất nhiệt: mũ, khăn, tất len và găng tay hiệu quả hơn nhiều so với khoác thêm một áo nữa.
• Giữ khô quan trọng ngang giữ ấm: quần áo ẩm làm mất nhiệt nhanh gấp bội.

Với trẻ nhỏ, nhiều lớp mỏng còn giúp cởi bớt khi trẻ chạy nhảy đổ mồ hôi — mồ hôi thấm ngược vào lưng là lý do phổ biến khiến trẻ ốm.

Giữ ấm nhà cửa và chuồng trại

• Chặn khe hở cửa sổ, cửa ra vào; kéo rèm dày khi trời tối để giảm thất thoát nhiệt qua kính.
• Trải thảm ở phòng ngủ nền gạch lạnh, kê giường tránh sát tường ngoài.
• Ăn đủ bữa, ưu tiên món nóng. Rượu tạo cảm giác ấm giả do giãn mạch ngoài da nhưng thực chất làm mất nhiệt nhanh hơn.
• Chăn nuôi: che chuồng kín gió nhưng vẫn thoáng, lót nền khô, không thả trâu bò ra đồng ngày rét hại, sưởi bằng bóng đèn an toàn thay vì đốt than.
• Trồng trọt: che phủ mạ non và hoãn gieo cấy những ngày trung bình dưới 13°C.

Chủ động trước mỗi đợt lạnh

Rét đậm rét hại hiếm khi ập đến bất ngờ: không khí lạnh thường nhận diện được trước một đến ba ngày, đủ để bạn mua thêm chăn, sắp lịch khám cho người già hay dời chuyến đi vùng cao. Xem thời tiết Hà Nội theo giờ để biết thời điểm gió mùa tràn về, và xem dự báo thời tiết ngày mai cho khu vực của bạn.