Cháy rừng mùa khô: Đọc thời tiết để phòng tránh nguy cơ hỏa hoạn
Mỗi năm, cứ vào cao điểm mùa khô, nhiều cánh rừng thông ở Tây Nguyên, rừng tràm U Minh hay rừng phòng hộ ven biển miền Trung lại được đặt trong tình trạng báo động cháy. Ít ai để ý rằng chính thời tiết – chứ không chỉ ý thức con người – mới là yếu tố quyết định một đốm lửa nhỏ có bùng thành đám cháy lớn hay không. Hiểu cách đọc thời tiết mùa khô giúp người dân, người đi rừng và cả khách du lịch chủ động phòng tránh thay vì chỉ lo chữa cháy khi đã muộn.
Vì sao thời tiết quyết định nguy cơ cháy rừng
Một khu rừng không tự cháy nếu thiếu ba điều kiện cùng lúc: vật liệu khô như lá rụng, cỏ, cành cây; nguồn nhiệt hoặc tia lửa; và không khí đủ khô để lửa lan nhanh. Thời tiết chi phối trực tiếp hai trong ba yếu tố đó.
Khi một đợt nắng nóng kéo dài nhiều ngày liên tiếp mà không có mưa, lớp thảm mục dưới tán rừng mất dần độ ẩm, trở nên giòn và bắt lửa chỉ với một tàn thuốc hay tia lửa nhỏ từ việc đốt nương. Độ ẩm không khí xuống thấp, thường dưới 40-50%, khiến hơi nước trong vật liệu cháy bốc hơi nhanh hơn, trong khi nhiệt độ cao làm quá trình này diễn ra mạnh hơn nữa.
Gió là yếu tố khuếch đại nguy hiểm nhất. Gió nhẹ giúp cấp thêm oxy cho đám cháy, còn gió mạnh, đặc biệt là kiểu gió khô nóng thổi qua các dãy núi, có thể cuốn tàn lửa bay xa hàng chục, hàng trăm mét, tạo ra những đám cháy vệ tinh mà lực lượng chữa cháy khó lường trước. Đây là lý do vì sao những ngày cháy rừng nghiêm trọng nhất thường không phải ngày nóng nhất, mà là ngày hội đủ cả ba yếu tố: nắng nóng, không khí khô và gió giật.
Những vùng và thời điểm dễ xảy ra cháy rừng ở Việt Nam
Việt Nam trải dài nhiều vùng khí hậu nên mùa cháy rừng không giống nhau ở mỗi nơi. Ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, cao điểm thường rơi vào các tháng cuối mùa khô, khi nhiều tuần liền gần như không có mưa và nắng gay gắt kéo dài suốt ngày. Rừng thông ở các khu vực cao nguyên đặc biệt dễ cháy vì lá thông và nhựa thông rất dễ bắt lửa, cháy nhanh và tỏa nhiệt lớn hơn nhiều loại cây khác.
Miền Trung có thêm một đặc thù riêng: những đợt gió khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn vào giữa hè có thể khiến độ ẩm không khí tụt xuống rất thấp chỉ trong vài giờ, làm tăng đột biến nguy cơ cháy ở các cánh rừng phòng hộ ven biển và rừng trồng keo, bạch đàn.
Ở Nam Bộ, rừng tràm và rừng ngập mặn tưởng như luôn ẩm ướt nhưng lại đối mặt với rủi ro riêng vào mùa khô: khi mực nước trong các kênh rạch xuống thấp, lớp than bùn dưới đất có thể khô đến mức bắt cháy ngầm, âm ỉ và lan rộng dưới mặt đất trước khi bùng phát trên bề mặt, khiến việc phát hiện sớm trở nên khó khăn hơn nhiều so với cháy trên mặt đất thông thường.
Nhận biết dấu hiệu thời tiết cảnh báo nguy cơ cao
Không cần chờ cơ quan chức năng công bố cấp báo động, người dân sống gần rừng hoặc chuẩn bị đi rừng vẫn có thể tự đánh giá rủi ro qua vài dấu hiệu đơn giản. Số ngày liên tục không mưa là chỉ số đầu tiên cần để ý: sau khoảng một đến hai tuần khô hạn, thảm thực vật đã đủ khô để bắt lửa; sau vài tuần đến cả tháng không mưa, nguy cơ tăng lên mức cao và duy trì suốt thời gian đó.
Độ ẩm không khí buổi trưa và đầu giờ chiều là lúc cần quan sát nhất, vì đây là thời điểm nhiệt độ cao nhất trong ngày và độ ẩm thường thấp nhất. Nếu ứng dụng thời tiết báo độ ẩm dưới 30-40% kèm nhiệt độ trên 35 độ, đó là tổ hợp đáng lưu ý. Cộng thêm yếu tố gió mạnh, đặc biệt là gió giật từng cơn, thì nguy cơ cháy lan nhanh và khó kiểm soát tăng lên rõ rệt.
Ngoài ra, nên chú ý các bản tin cảnh báo cấp dự báo cháy rừng được công bố tại địa phương trong mùa khô, thường chia theo nhiều cấp từ thấp đến cực kỳ nguy hiểm. Ở những nơi có rừng thông hay rừng đặc dụng lớn như khu vực quanh Đà Lạt, cấp cảnh báo này thường được cập nhật thường xuyên trong các tháng cao điểm để người dân và du khách chủ động phòng tránh.
Phòng tránh: những việc nên và không nên làm
Với người dân sống ven rừng hoặc canh tác gần rừng, việc quan trọng nhất là tránh đốt thực bì, đốt nương rẫy vào những ngày nắng nóng, khô hanh và có gió. Nếu bắt buộc phải đốt dọn, nên chọn thời điểm sáng sớm hoặc chiều muộn khi độ ẩm cao hơn và gió yếu hơn, đồng thời phát dọn đường băng cản lửa xung quanh và luôn có người túc trực cùng nước hoặc dụng cụ dập lửa bên cạnh.
Với người đi rừng, cắm trại hay trekking mùa khô, nguyên tắc an toàn cơ bản là không đốt lửa trại ở nơi có nhiều lá khô, cỏ khô xung quanh; dập lửa hoàn toàn và kiểm tra tro đã nguội hẳn trước khi rời đi; tuyệt đối không vứt tàn thuốc lá bừa bãi trong rừng. Trước mỗi chuyến đi, nên xem trước tình hình thời tiết vài ngày để tránh những đợt cao điểm nắng nóng, gió mạnh, đổi lịch nếu cần thiết.
Các hộ gia đình sống gần bìa rừng cũng nên duy trì khoảng trống an toàn quanh nhà, dọn sạch lá khô, cành khô tích tụ lâu ngày, và chuẩn bị sẵn phương án thoát hiểm nếu khu vực nằm trong vùng cảnh báo cháy ở cấp cao.
Khi phát hiện cháy hoặc đang ở gần khu vực nguy hiểm
Nếu phát hiện đám cháy nhỏ mới bùng phát và có đủ điều kiện an toàn, có thể dùng cành cây tươi hoặc bao tải ướt để dập tắt, đồng thời báo ngay cho lực lượng kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương gần nhất. Tuyệt đối không cố tự dập những đám cháy đã lan rộng hoặc đang có gió mạnh thổi qua, vì hướng gió có thể đổi rất nhanh và khiến người dập lửa bị bao vây bởi khói, lửa mà không kịp thoát ra.
Khi đang di chuyển trong rừng hoặc khu vực đồi núi mà phát hiện khói ở xa, cần xác định hướng gió trước khi quyết định di chuyển, ưu tiên đi ngược hướng gió và tìm đến các vùng đất trống, ít vật liệu cháy như suối, đường mòn rộng, thay vì cố băng qua khu vực có khói dày để rút ngắn đường về nơi an toàn.
Chủ động xem thời tiết trước mùa khô
Cháy rừng phần lớn không đến từ những ngày thời tiết cực đoan bất ngờ, mà từ sự tích lũy của nhiều ngày nắng nóng, khô hanh liên tiếp. Nếu sống gần hoặc chuẩn bị đến những vùng có rừng lớn như Lâm Đồng hay Đắk Lắk trong các tháng cao điểm mùa khô, hãy chủ động theo dõi dự báo thời tiết trước vài ngày để lên kế hoạch di chuyển và sinh hoạt an toàn hơn, thay vì bị động khi cảnh báo cháy đã ở mức cao nhất. Bạn có thể xem thêm dự báo thời tiết theo từng khu vực tại thoitietngaymai.app.