Mùa bão Việt Nam diễn ra khi nào? Quy luật theo tháng và theo vùng
Mỗi mùa hè, câu hỏi quen thuộc lại quay lại ở khắp các vùng ven biển: mùa bão năm nay bắt đầu khi nào và bao giờ mới hết? Bão không đến một cách ngẫu nhiên. Chúng đi theo một nhịp khá ổn định, gắn với sự dịch chuyển của dải hội tụ nhiệt đới, nhiệt độ mặt biển và hướng gió mùa. Hiểu được nhịp đó, bạn sẽ biết tháng nào cần cảnh giác, vùng nào rủi ro cao nhất và nên chuẩn bị từ lúc nào.
Mùa bão Biển Đông diễn ra trong khoảng thời gian nào?
Trên Biển Đông, mùa bão thường được tính từ khoảng tháng 6 đến tháng 11, với cao điểm rơi vào ba tháng 9, 10 và 11. Đây là quãng thời gian nước biển đã tích đủ nhiệt sau nhiều tháng nắng, độ ẩm tầng thấp dồi dào, trong khi gió trên cao tương đối yếu nên ít xé rách cấu trúc xoáy. Ba điều kiện đó cho phép một vùng áp thấp mạnh dần lên thành áp thấp nhiệt đới rồi thành bão.
Tuy nhiên, khung tháng 6 đến tháng 11 chỉ là quy ước thống kê. Vẫn có những cơn hình thành sớm vào tháng 4, tháng 5, hoặc muộn tới tháng 12. Chúng là ngoại lệ chứ không phải quy luật, nhưng nhắc ta một điều quan trọng: mùa bão có ranh giới mềm, không có ngày "đóng cửa" chính thức để mọi người yên tâm tháo hết đồ chằng chống.
Trung bình mỗi năm có bao nhiêu cơn bão?
Tính chung nhiều năm, Biển Đông đón khoảng 10 đến 13 cơn bão và áp thấp nhiệt đới mỗi mùa. Trong số đó chỉ một phần đi vào đất liền Việt Nam; số còn lại lệch sang phía Philippines, nam Trung Quốc, hoặc suy yếu rồi tan ngay trên biển.
Có vài điều nên nhớ khi đọc con số này:
- Đó là giá trị trung bình nhiều năm; từng mùa dao động rất mạnh quanh mức đó.
- Số lượng không đồng nghĩa với thiệt hại. Một mùa ít bão nhưng gặp đúng cơn đổ bộ vào vùng đông dân, đúng lúc triều cường dâng, vẫn có thể nặng nề hơn một mùa nhiều bão mà phần lớn đi xa bờ.
- Áp thấp nhiệt đới tuy yếu hơn bão về gió nhưng vẫn có thể gây mưa cực lớn khi kết hợp với địa hình và không khí lạnh. Đừng chủ quan chỉ vì bản tin không dùng chữ "bão".
Quy luật dịch chuyển: đầu mùa ở Bắc, cuối mùa vào Nam
Điểm đặc trưng nhất của mùa bão Việt Nam là nó trôi dần theo hướng bắc – nam, gần như một hành trình có lịch trình dọc bờ biển:
- Tháng 6 đến tháng 8, đầu mùa: bão chủ yếu ảnh hưởng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Dải hội tụ nhiệt đới khi này nằm ở vĩ độ cao, các xoáy hình thành ở bắc Biển Đông có xu hướng đi về phía tây bắc, hướng vào vịnh Bắc Bộ.
- Tháng 9 đến tháng 10, giữa và cuối mùa: trọng tâm chuyển xuống Trung Bộ. Đây là giai đoạn khắc nghiệt nhất với dải đất hẹp miền Trung, nơi núi nằm sát biển và đồng bằng chỉ rộng vài chục ki-lô-mét.
- Từ tháng 11 trở đi, cuối mùa: bão lùi tiếp xuống Nam Trung Bộ, đôi khi ảnh hưởng cả Nam Bộ, dù tần suất ở cực nam thấp hơn nhiều lần so với miền Trung.
Quy luật này không tuyệt đối, mùa nào cũng có cơn đi ngược lịch. Nhưng nó giải thích vì sao giữa hè người dân ven biển phía Bắc bận chằng mái, kéo thuyền lên bờ, còn cuối năm thì sự chú ý dồn về miền Trung.
Vì sao tháng 10 và 11 miền Trung mưa lũ nặng nhất?
Miền Trung không chỉ hứng gió bão. Điều khiến giai đoạn cuối mùa trở nên nguy hiểm là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố xảy ra gần như cùng lúc:
- Bão hoặc áp thấp nhiệt đới đổ bộ, mang theo một khối ẩm khổng lồ từ biển vào đất liền.
- Không khí lạnh tràn xuống từ phía bắc, gặp khối ẩm ấm đó và ép nó bốc lên, biến vài giờ mưa thành nhiều ngày mưa liên tục.
- Dãy Trường Sơn chắn gió: luồng gió đông ẩm bị địa hình nâng cưỡng bức, trút mưa xuống sườn đông với cường độ rất lớn.
- Sông ngắn và dốc: nước từ núi về đến đồng bằng chỉ trong vài giờ, lũ lên rất nhanh, rồi rút chậm khi cửa sông gặp triều cường.
Vì vậy ở miền Trung, mưa sau bão thường nguy hiểm hơn chính cơn bão. Gió mạnh có thể chỉ kéo dài vài giờ, còn ngập lụt và sạt lở đất có thể kéo dài cả tuần. Người dân Huế và các tỉnh lân cận từ lâu đã quen với nhịp này, nhưng chính sự quen thuộc đôi khi lại khiến người ta chủ quan với những đợt mưa nối nhau liên tiếp.
Bão đầu mùa và bão cuối mùa khác nhau ra sao?
- Bão đầu mùa thường hình thành ngay trên Biển Đông, quãng đường di chuyển ngắn nên thời gian cảnh báo ít hơn, bù lại cường độ trung bình thường thấp hơn.
- Bão cuối mùa có nhiều cơn đi từ vùng biển phía đông Philippines vào, đã tích lũy năng lượng trong nhiều ngày nên dễ mạnh hơn, lại hay kết hợp với không khí lạnh nên gây mưa lớn diện rộng.
- Cuối mùa, đất đồi đã bão hòa nước sau nhiều đợt mưa trước đó, nên chỉ một đợt mưa vừa phải cũng đủ kích hoạt sạt lở.
Chuẩn bị theo lịch mùa bão
- Tháng 4 và tháng 5, trước mùa: cắt tỉa cây quanh nhà, kiểm tra mái tôn, máng xối và đường thoát nước. Đây là việc rẻ và dễ nhất khi trời còn khô ráo.
- Tháng 6 đến tháng 8: các tỉnh phía Bắc bước vào giai đoạn cảnh giác cao. Chuẩn bị sẵn đèn pin, sạc dự phòng và bản sao giấy tờ trong túi chống nước.
- Tháng 9 đến tháng 11: cao điểm của miền Trung. Dự trữ nước uống và thực phẩm khô cho 3–5 ngày, kê thiết bị điện lên cao, lên sẵn phương án di dời nếu nhà ở vùng trũng hoặc dưới chân đồi dốc.
- Trong 72 giờ trước khi bão vào: theo dõi bản tin mỗi 6–12 tiếng vì cả đường đi lẫn cường độ đều có thể thay đổi; đổ đầy bình xăng và sạc đầy thiết bị.
- Sau bão: cẩn thận với dòng nước chảy xiết, dây điện đứt và các đợt mưa nối tiếp. Không ít thiệt hại xảy ra sau khi gió đã tan hẳn.
Theo dõi sao cho hiệu quả
Một bản tin bão luôn có hai phần: đường đi và tác động. Đường đi có thể lệch vài chục đến hàng trăm ki-lô-mét, nên hãy nhìn cả vùng ảnh hưởng thay vì bám vào một điểm đổ bộ. Tác động, tức gió, mưa, ngập và sóng, mới quyết định bạn phải làm gì.
Trong ba tháng cao điểm, thói quen tốt nhất là xem dự báo vào buổi sáng và buổi tối, rồi đối chiếu với cảnh báo của chính quyền địa phương. Bạn có thể tra cứu theo từng tỉnh thành để nắm tình hình khu vực mình quan tâm, và xem dự báo thời tiết ngày mai trước khi quyết định lịch đi lại, ra khơi hay thu hoạch trong mùa bão.