Thời tiết khi leo núi, trekking: hiểu đúng để tránh sương mù, sét và hạ thân nhiệt
Mỗi mùa khô, hàng nghìn người đổ về các cung đường trekking như Tà Năng – Phan Dũng, Bidoup, Tà Xùa hay chinh phục đỉnh Fansipan. Khác với đi phượt đường bằng, thời tiết vùng núi có thể đổi từ nắng sang mưa, từ ấm sang lạnh chỉ trong vài giờ đồng hồ. Không ít người chủ quan vì nhìn trời quang lúc xuất phát, để rồi giữa đường gặp sương mù dày đặc, mưa dông bất chợt hoặc cảm giác lạnh run dù nhiệt kế chưa báo dưới 15°C. Hiểu cách thời tiết vận hành ở độ cao là kỹ năng sống còn, không kém gì việc chuẩn bị giày leo núi hay lều trại.
Vì sao thời tiết vùng núi thay đổi nhanh hơn đồng bằng
Càng lên cao, không khí càng loãng và giữ nhiệt kém hơn, nên nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6°C mỗi 100 mét độ cao. Một buổi sáng 25°C dưới chân núi có thể chỉ còn 15-16°C trên đỉnh vào giữa trưa. Địa hình núi cũng khiến không khí ẩm bị đẩy lên cao, ngưng tụ thành mây và mưa nhanh hơn nhiều so với vùng bằng phẳng - đó là lý do các đỉnh núi thường quang đãng lúc sáng sớm nhưng bị mây che phủ dày đặc vào buổi chiều.
Thêm vào đó, gió ở sườn núi và đỉnh núi thường mạnh và thất thường hơn do không có vật cản, khiến cảm giác lạnh tăng lên đáng kể so với con số ghi trên dự báo. Một dự báo "27°C, có mây" cho vùng thấp gần Lào Cai không có nghĩa là đỉnh Fansipan cũng dễ chịu như vậy - hãy luôn xem đó là hai vùng khí hậu khác nhau trong cùng một ngày.
Sương mù bất ngờ: kẻ thù giấu mặt trên cung đường
Sương mù vùng núi hình thành khi không khí ẩm gặp lạnh vào sáng sớm hoặc chiều tối, đặc biệt tại các thung lũng và sườn núi hướng gió. Khác với sương mù đồng bằng chỉ ảnh hưởng tầm nhìn khi lái xe, sương mù trên cung trekking có thể khiến người đi lạc dấu đường mòn, mất phương hướng và không còn nhận ra các cột mốc quen thuộc dù đã đi qua nhiều lần.
Điều nguy hiểm là sương mù ở núi có thể ập đến rất nhanh, chỉ trong 15-20 phút biến một khung cảnh rõ ràng thành trắng xóa. Nếu đang di chuyển mà sương mù kéo đến, nguyên tắc an toàn là dừng lại tại chỗ, không cố đi tiếp cho nhanh qua, chờ tầm nhìn cải thiện hoặc lần theo dấu vết đã đánh dấu để quay lại điểm an toàn gần nhất.
Dông sét ở độ cao: nguy hiểm hơn bạn nghĩ
Vùng núi cao, trống trải là nơi sét dễ đánh trúng nhất vì không có vật cản nào cao hơn xung quanh - một người đứng trên đỉnh núi hay sống núi trọc lúc này chính là điểm cao nhất trong khu vực. Dông ở vùng núi cũng thường hình thành vào đầu giờ chiều, sau khi mặt trời đốt nóng sườn núi suốt buổi sáng, nên các cung trekking thường khuyến cáo nên rời khỏi đỉnh hoặc khu vực trống trải trước 13-14 giờ.
Khi nghe thấy tiếng sấm dù còn ở xa, hãy coi đó là tín hiệu cần rời khỏi đỉnh núi, sống núi hay khu vực trống trải ngay lập tức. Tìm nơi thấp hơn, tránh xa cây đơn độc và các vật kim loại như gậy trekking, khung ba lô có thanh sắt.
Hạ thân nhiệt: nguy cơ âm thầm dù nhiệt độ chưa quá lạnh
Nhiều người nghĩ hạ thân nhiệt (hypothermia) chỉ xảy ra khi trời rét sâu, nhưng thực tế phần lớn ca hạ thân nhiệt khi trekking xảy ra ở nhiệt độ 10-15°C, khi cơ thể vừa ướt vì mưa hoặc mồ hôi vừa liên tục bị gió thổi. Gió làm tăng tốc độ mất nhiệt của cơ thể gấp nhiều lần so với không khí tĩnh lặng, nên một người mặc áo ướt đứng nghỉ giữa gió lớn ở 12°C có thể nguy hiểm hơn nhiều so với đứng yên trong phòng lạnh cùng mức nhiệt.
Dấu hiệu cần chú ý ở bạn đồng hành là run rẩy không kiểm soát, nói lắp, mất phối hợp động tác hoặc lú lẫn nhẹ. Khi gặp các dấu hiệu này, cần thay đồ khô, tìm nơi tránh gió, ăn thực phẩm có năng lượng cao và giữ ấm ngay, không chờ triệu chứng nặng hơn mới xử lý.
Suối dâng bất ngờ: rủi ro khi băng qua dòng nước giữa rừng
Nhiều cung trekking phải băng qua suối nhiều lần trong ngày. Mưa lớn ở đầu nguồn, dù cách vị trí của bạn vài cây số và bạn không hề thấy mưa tại chỗ mình đứng, vẫn có thể khiến mực nước suối dâng nhanh chỉ trong 20-30 phút. Một con suối cạn, dễ lội buổi sáng có thể trở thành dòng nước xiết nguy hiểm ngay vào buổi chiều nếu phía thượng nguồn vừa có mưa dông.
Nguyên tắc an toàn khi băng suối là quan sát màu nước - nước đục ngầu bất thường là dấu hiệu mưa lớn vừa xảy ra ở thượng nguồn; không cố băng qua nếu nước ngập quá đầu gối hoặc chảy xiết; và luôn có phương án chờ nước rút thay vì mạo hiểm để kịp giờ trong lịch trình đã đặt ra.
Cách xem dự báo và chuẩn bị trước khi lên đường
Với các chuyến leo núi nhiều ngày, nên xem dự báo theo khung giờ thay vì chỉ nhìn nhiệt độ cao nhất - thấp nhất trong ngày, vì mưa dông buổi chiều là kiểu hình phổ biến ở vùng núi vào mùa hè. Nếu cung trekking đi qua hoặc gần các tỉnh có dự báo chi tiết như Lào Cai, hãy tham khảo dự báo thời tiết theo tỉnh trước khi xuất phát vài ngày để theo dõi xu hướng, thay vì chỉ xem đúng hôm đi.
Về trang bị, nguyên tắc mặc nhiều lớp mỏng vẫn hiệu quả hơn một lớp áo dày: lớp trong thấm hút mồ hôi, lớp giữa giữ nhiệt, lớp ngoài chống gió và chống thấm nước. Luôn mang theo áo mưa gọn nhẹ dù dự báo không có mưa, vì thời tiết núi có thể đổi nhanh hơn khả năng cập nhật của ứng dụng dự báo. Với các cung đường ở Lâm Đồng như Bidoup hay Tà Năng, nên khởi hành sớm để vượt qua các đoạn trống trải trước khi dông thường hình thành vào buổi chiều.
Cuối cùng, luôn báo lịch trình cho người ở nhà hoặc ban quản lý khu vực, và sẵn sàng hoãn hoặc quay lại nếu thời tiết xấu đi rõ rệt. Đỉnh núi sẽ luôn ở đó cho lần sau, nhưng một quyết định liều lĩnh giữa dông sét hay sương mù dày đặc thì không có cơ hội sửa sai. Trước mỗi chuyến đi, hãy dành vài phút xem dự báo thời tiết mới nhất để lên kế hoạch an toàn hơn cho hành trình của mình.