Nước dâng do bão ở vùng ven biển: mối nguy chết người ít được nhắc đến

Mỗi khi bão mạnh hướng vào đất liền, thứ được nhắc nhiều nhất là cấp gió và lượng mưa. Nhưng với người dân sát biển, mối nguy lớn nhất trong nhiều trận bão lại ít được nói tới: nước dâng do bão — mực nước biển bị đẩy cao bất thường, tràn sâu vào đất liền chỉ trong vài giờ. Hiểu đúng về nó là bước đầu để bảo vệ gia đình bạn.

Nước dâng do bão là gì?

Nước dâng do bão là phần mực nước biển cao hơn mức thủy triều dự tính, do chính cơn bão tạo ra. Nó khác với sóng lớn: sóng là dao động trên mặt nước, còn nước dâng là cả một khối nước khổng lồ bị dồn vào bờ, nâng mực nước nền trên một dải bờ biển dài. Sóng bão còn chồng thêm lên nền nước ấy, đẩy tổng mực nước sát bờ vượt xa mọi hình dung. Nước thường không ập vào như bức tường, mà dâng nhanh, liên tục như thủy triều bị tua nhanh — vẻ "từ từ" ấy khiến nhiều người chủ quan.

Hai cơ chế: gió dồn nước và áp thấp hút nước

Nước dâng hình thành từ hai cơ chế cộng hưởng:

• Gió dồn nước: gió bão thổi liên tục trên mặt biển suốt hàng trăm ki-lô-mét, ma sát kéo lớp nước mặt trôi theo hướng gió. Khi khối nước này bị đẩy vào vùng ven bờ đáy nông, nó không còn chỗ tản xuống dưới hay sang ngang, buộc phải dâng lên và tràn vào đất liền. Đây là cơ chế đóng góp phần lớn độ cao nước dâng.
• Áp thấp hút nước: khí áp ở tâm bão thấp hơn hẳn xung quanh, khiến mặt biển dưới tâm bão bị "hút" phồng lên — như nước dâng trong ống hút khi ta hút bớt không khí. Khí áp giảm khoảng một hectopascal thì mực nước dâng thêm khoảng một xăng-ti-mét; bão càng sâu, phần cộng thêm càng đáng kể.

Cộng thêm thủy triều và sóng, ta có tổng mực nước thực tế ven bờ lúc bão đổ bộ.

Vì sao nước dâng nguy hiểm hơn gió?

Ở nhiều nơi, phần lớn thương vong trong bão là do nước chứ không phải gió, và nước dâng ven biển là thủ phạm hàng đầu. Ba lý do chính:

• Nước rất nặng. Một mét khối nước nặng khoảng một tấn. Dòng nước ngập đến đầu gối đã đủ xô ngã người lớn; ngập khoảng nửa mét có thể đẩy trôi ô tô. Kèm sóng, lực va đập đủ phá tường, cuốn sập nhà cấp bốn ven biển.
• Nước đạt đỉnh đúng lúc nguy hiểm nhất — quanh thời điểm bão đổ bộ, khi gió gào rít và mưa trắng trời. Mực nước có thể tăng cả mét chỉ trong một hai giờ, giữa lúc không ai dám ra đường.
• Nước chặn đường thoát. Gió mạnh dần còn cho ta thời gian trú ẩn, còn nước dâng cắt các tuyến đường ven biển và vùng trũng trước tiên. Ai chờ thấy nước mới chạy thường phát hiện đường rút đã ngập sâu.

Sau bão, nước mặn ngâm lâu còn làm hỏng nhà cửa, giếng nước, ruộng đồng, ao nuôi suốt nhiều tháng.

Những yếu tố khiến nước dâng cao hơn

Cùng một cơn bão, độ cao nước dâng ở mỗi đoạn bờ có thể rất khác nhau. Một số yếu tố làm tình hình xấu đi rõ rệt:

• Bão đổ bộ trùng kỳ triều cường: nước dâng cộng thẳng lên đỉnh triều — kịch bản đáng lo nhất; cùng cơn bão ấy nhưng vào bờ lúc triều thấp thì hậu quả nhẹ hơn hẳn.
• Biển nông, vịnh và cửa sông hình phễu: đáy nông khiến nước không thoát xuống sâu được; địa hình thu hẹp dần như chiếc phễu dồn nước vào một điểm, đẩy mực nước cao thêm nữa.
• Bão mạnh, kích thước lớn, di chuyển chậm: gió càng mạnh, vùng gió càng rộng, thổi càng lâu thì khối nước bị dồn vào bờ càng lớn.
• Hướng đổ bộ: bão đâm vuông góc vào bờ gây nước dâng cao hơn bão đi men theo bờ; ở Bắc bán cầu, vùng bên phải hướng di chuyển của bão thường hứng nước dâng cao nhất vì gió tại đó thổi thẳng từ biển vào.

Ven biển Việt Nam: những khu vực cần cảnh giác

Việt Nam nằm trong vùng hoạt động thường xuyên của bão Tây Bắc Thái Bình Dương, nên hầu như đoạn bờ biển nào cũng có thể đối mặt với nước dâng:

• Ven biển Bắc Bộ (Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định): thềm biển nông, nhiều cửa sông lớn, dân cư và đầm nuôi thủy sản sát biển — nước dâng dễ vươn sâu vào đất liền, nhất là khi bão trùng kỳ triều cường.
• Ven biển Trung Bộ từ Thanh Hóa tới Phú Yên, Khánh Hòa: mùa bão dồn dập nửa cuối năm; nhiều đầm phá, vịnh, cửa sông; đồng bằng hẹp khiến làng mạc, đô thị nằm sát mép nước.
• Ven biển Nam Bộ: ít bão hơn nhưng không miễn nhiễm — nền đất rất thấp, sông rạch chằng chịt dẫn nước mặn vào sâu, cộng thêm tâm lý chủ quan.

Nếu sống ở các khu vực này, hãy theo dõi dự báo thời tiết các tỉnh thành ven biển trong mùa bão và chú ý bản tin có nhắc "nước dâng do bão" kèm độ cao dự báo — con số quan trọng không kém cấp gió.

Nguyên tắc vàng: sơ tán sớm, sơ tán vì nước

Kinh nghiệm ứng phó bão gói gọn trong một câu dễ nhớ: tránh gió thì trú trong nhà kiên cố, tránh nước thì phải rời đi.

• Chấp hành lệnh sơ tán ngay, tốt nhất hoàn tất trước khi gió mạnh lên; đi muộn giữa gió giật và nước dâng nguy hiểm hơn nhiều so với đi sớm vài giờ.
• Sơ tán vì nước dâng thường không cần đi xa — chỉ cần rời vùng thấp ven biển vài ki-lô-mét, tới nơi nền cao và công trình kiên cố; hỏi trước chính quyền về điểm sơ tán gần nhất.
• Chuẩn bị sẵn túi đồ thiết yếu: giấy tờ, thuốc men, nước uống, đèn pin, sạc dự phòng — có lệnh là đi được ngay, kể cả ban đêm.
• Không quay về quá sớm: đường ngập che giấu hố sâu, nắp cống mất, dây điện đứt; hãy chờ thông báo an toàn.
• Tuyệt đối không ra bờ biển xem sóng, chụp ảnh khi bão gần bờ — nhiều tai nạn thương tâm bắt nguồn từ sự tò mò này.

Chủ động trước mùa bão

Nước dâng do bão đáng sợ vì ít được nhắc đến, chứ không phải vì không thể phòng tránh. Hiểu cơ chế, biết vùng mình ở có nguy cơ hay không và tôn trọng nguyên tắc sơ tán sớm — phần lớn rủi ro tính mạng đã được loại bỏ. Trong mùa mưa bão, hãy giữ thói quen xem dự báo thời tiết ngày mai mỗi tối; nếu bạn ở miền Trung thường đón bão, trang thời tiết Đà Nẵng luôn cập nhật từng giờ để bạn kịp lên kế hoạch.