Khí hậu Hà Nam
Ở cửa ngõ phía nam đồng bằng sông Hồng, Hà Nam là dải đất chuyển tiếp về thời tiết: phía đông là đồng chiêm trũng Lý Nhân, Bình Lục phẳng lặng ven sông Châu Giang, phía tây là dãy núi đá vôi Kim Bảng – Thanh Liêm nối liền khối karst Hương Sơn với Tràng An. Khí hậu là kiểu nhiệt đới gió mùa Bắc Bộ điển hình, bốn mùa khá rõ, tổng lượng mưa quanh mức 2.160 mm mỗi năm — thuộc nhóm cao của châu thổ nhờ dãy núi đá phía tây đón mưa tốt.
Mùa hè: nắng gắt trên đồng chiêm, dông kéo về từ dãy đá vôi
Từ tháng 5, gió mùa Tây Nam đưa khối khí nóng ẩm tràn về, mở màn mùa mưa kéo dài đến tháng 10. Tháng 6 là tháng nóng nhất, nhiệt độ cao nhất trung bình 33,4°C, nhưng ngoài đồng hay trên đê sông Hồng thường ngột ngạt hơn nhiều vì độ ẩm cao. Chiều muộn, mây dông hay hình thành phía dãy Kim Bảng rồi kéo về Phủ Lý, trút mưa rào kèm sấm sét — kiểu "mưa núi" mà người dân quanh chùa Bà Đanh, Kẽm Trống nhìn trời là đoán được. Đây cũng là lúc cấy vụ mùa, nên nhà nông canh kỹ những trận mưa lớn đầu vụ.
Tháng 9 – đỉnh mưa và nỗi lo ngập úng vùng trũng
Khác với nhiều nơi ở Bắc Bộ mưa lớn nhất vào tháng 7–8, tại Hà Nam tháng 9 mới là tháng ướt nhất: trung bình khoảng 440 mm với tới 24 ngày có mưa. Thủ phạm là hoàn lưu bão và áp thấp cuối mùa đổ vào ven biển Bắc Bộ, gây mưa to nhiều ngày. Với địa thế "rốn nước" — Phủ Lý là nơi hợp lưu của sông Đáy, sông Châu và sông Nhuệ — nước dồn về rất nhanh, các cánh đồng trũng ở Bình Lục, Lý Nhân dễ ngập úng đúng kỳ lúa mùa trổ bông. Người trồng chuối ngự Đại Hoàng ngoài bãi sông Hồng cũng phải chằng chống vườn mỗi khi có tin bão.
Mùa đông: gió bấc, mưa phùn và tiết nồm trên đất Đọi Sơn
Từ tháng 11, gió mùa Đông Bắc tràn về theo từng đợt. Tháng 12 lạnh nhất năm với nhiệt độ thấp nhất trung bình 13,8°C; những đợt rét đậm khiến vùng chân núi Kim Bảng, núi Đọi buốt hơn hẳn nội thị Phủ Lý. Nửa cuối đông chuyển sang mưa phùn, trời âm u nhiều ngày liền; sang tháng 2–4 là tiết nồm ẩm đặc trưng, sàn nhà "đổ mồ hôi", quần áo phơi mãi không khô. Bù lại, sương sớm giăng trên hồ Tam Chúc hay quanh chùa Long Đọi Sơn mùa này đẹp như tranh thủy mặc, rất được giới chụp ảnh ưa chuộng.
Đi Hà Nam mùa nào, chuẩn bị gì?
Dễ chịu nhất là tháng 10–12: trời hanh khô, nắng vàng, hợp để leo núi Đọi, vãn cảnh Tam Chúc, Địa Tạng Phi Lai hay xuôi thuyền sông Đáy qua Kẽm Trống. Đầu xuân có hội Tịch Điền Đọi Sơn và hội xuân Tam Chúc, nhưng nên thủ sẵn áo mưa mỏng vì mưa phùn dai dẳng, đường lên chùa trơn trượt. Mùa hè cần chống nắng kỹ, tránh leo núi giữa trưa; riêng tháng 8–9 hãy theo dõi tin bão trước khi chốt lịch, vì một cơn áp thấp cũng đủ khiến điểm tham quan ngoài trời đóng cửa vài ngày.